Chùa Dâu: trung tâm Phật giáo đầu tiên của dân tộc, ngôi chùa cổ kính nhất Việt Nam

Chùa Dâu còn có các tên gọi khác là: Cổ Châu Tự, Thiên Đình Tự, Thiên Ứng Tự, Chùa Pháp Ân… Chùa tọa lạc ở phía nam đô thành Luy Lâu, nay thuộc làng Khương Tự, xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.

Sách “Thiền Uyển Tập Anh” ghi: Ở Luy Lâu có 20 Bảo Soái độ được hơn 500 vị sư tăng, dịch được 50 bộ kinh phật. Luy Lâu trở thành đất Phật sớm nhất ở nước ta. Từ thế kỷ I, Chùa Dâu đã trở thành trung tâm Phật giáo đầu tiên của dân tộc, là ngôi chùa cổ kính nhất Việt Nam.

Xa xưa, sông Dâu chảy nối liền sông Đuống tiến sâu vào xã Thanh Khương, uốn khúc, tạo thành một vùng tụ thuỷ. Đấy chính là nơi âm dương giao hoà, đất trời gặp gỡ tạo nên một vùng đất thiêng bao quanh chùa là 12 làng. Các nhà địa lý phong thuỷ nổi danh cho đây là thế đất lớn. Chính vì lẽ đó mà Sỹ Nhiếp đã xây kinh đô Luy Lâu, chính nơi đất lành này mọc lên một ngôi chùa sau trở thành trung tâm phật giáo của người Giao Chỉ.

Tiền đường chùa Dâu

Kiến trúc chùa Dâu

Chùa Dâu ra đời cùng với truyền thuyết Man Nương. Nhiều học giả cho rằng: Ban đầu chùa Dâu do Sỹ Nhiếp xây dựng. Trải qua bao biến đổi thăng trầm của lịch sử, vào năm 1313 dưới triều vua Trần Anh Tông, Chùa Dâu được Lưỡng quốc trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi dày công tu bổ thành chùa 100 gian tháp, 9 tầng, cầu 9 nhịp…

Chùa Dâu ngày nay có kiến trúc nội công ngoại quốc: Mặt hướng về phía tây, nhìn ra sông Dâu. Trước kia, du khách muốn qua chùa phải đi qua tam quan đồ sộ, rồi qua một khu đất rất rộng, hai bên là hai dãy ao dài nước trong vắt, cầu 9 nhịp có mái lợp vắt qua sông, mới bước được vào ngôi từ đường 7 gian rồi tới thiên hương và thượng diện nằm lọt giữa 4 dãy nhà xây dựng theo hình chữ nhật. Giữa sân là tháp Hòa Phong xưa cao 9 tầng nay chỉ còn lại 3 tầng.

Cái độc đáo của kiến trúc chùa Dâu khác xa các chùa khác là tháp xây giữa chùa. Tháp Hòa Phong được dùng để tế lễ, cầu trời phật cho mưa thuận gió hoà. Trong khu vực chùa Dâu còn có một cái giếng to tròn: Tương truyền là dấu tích chiếc gậy của Khâu Đà La tặng Man Nương. Man Nương đã chọc gậy xuống đất tạo thành giếng làm cho nước phun ra, lấy nước chống hạn cho dân. Vì lẽ đó mà người xưa đã xây tháp hoà phong để kỷ niệm về sự kỳ diệu đó chăng?

Chùa Dâu còn nổi tiếng về điêu khắc với những mảng chạm: Tòa sen, các hình rồng, 101 pho tượng và những di vật trong tháp hoà phong: chuông đồng đúc năm 1793, khánh đồng đúc năm 1817… Chùa Dâu cùng với các chùa: Thành Đạo, Phi Tướng, Phương quan thờ tứ pháp: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, cùng chùa tổ Nghiêm Phúc Tự (chùa tổ Man Nương) hợp thành một hệ thống nhất. Chùa Dâu là trung tâm Phật giáo nên được nhiều nhà tu hành nổi tiếng trên thế giới: Ta Na Da Chi Lưu, Khâu Đà La, Chi Lương Cương, Pháp Hiền… đến tu hành và truyền đạo.

Chùa Dâu – nơi phái đẹp là trung tâm tượng Phật Việt Nam

Cái đặc biệt của chùa Dâu là, các tượng phật chính là 4 người đẹp Việt Nam: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện. Đạo phật đến Dâu sớm nhất người xứ Bắc đã chọn lọc và sáng tạo ra dòng Thiền độc đáo Việt Nam mà người xưa quen gọi là hệ thống tứ pháp. Đặc trưng của dòng Thiền này là người phụ nữ được đề cao. Phật Thích Ca (Ấn độ) bị lưu mà trước tượng Phật Việt Nam. Tượng Phật Việt Nam là trung tâm của chùa Dâu – niềm tự hào chính đáng của người Đại Việt. Tượng pháp Vân được đặt ở chính điện – người phụ nữ Việt Nam được tôn làm Phật – thể hiện lòng tự cường dân tộc và tôn vinh những phụ nữ tài năng đức độ. Có lẽ những tư tưởng cao cả đó đã thôi thúc giác Hoàng Trần Nhân Tông từ bỏ ngai vàng bể ngọc để lập ra thiền pháp trúc Lâm, một dòng Thiền nhập thế cứu đời, giúp nước chăng?

Đặc biệt, theo sự đánh giá của giới nghệ thuật trong và ngoài nước thì pho tượng Pháp Điện là một tác phẩm kiệt xuất có một không hai của nhân loại: tượng Pháp Điện (thần sấm sét), trong dân gian được gọi là Dàn, cao 1,6m, được đặc tả nổi bật hai đặc điểm: Vừa là Phật, vừa là Thần. Thần: Bà là pháp Điện, Phật: Bà là hóa thân của đức quan âm. Thoáng nhìn thấy Pháp Điện ngồi trên toà sen với những đường nét mềm mại, tinh khiết, tự nhiên, thư thái. Nhưng khi thể hiện quyền uy của thần thì nghệ nhân khắc hoạ rất tinh tế và sắc sảo trên nét mặt và đôi bàn tay. Trong tất cả các pho tượng phật trừ tượng Di Lạc bụng phệ với nụ cười vô tư còn hầu hết đều biểu đạt nét mặt vô vi đến siêu thoát. Tượng Pháp Điện thì trái lại: Bà được tạc là một giai nhân tuyệt sắc như người thật: mũi cao, mặt nở nét mặt thanh tú, làn mi cong dài, miệng cười hé mở. Người đời nay đánh giá: Đó là Gia Lô Công – một tác phẩm vô giá của nhân loại.

Nếu như pho tượng Pháp Điện biểu hiện vẻ đẹp huyền bí của một mỹ nhân mà người đời không bao giờ giám mơ ước khát khao bởi nàng luôn cao chót vót trên cõi nhiết bàn thì tượng Kim Đồng Ngọc Nữ ở chùa Dâu lại thể hiện vẻ đẹp phơi phới của một mỹ nhân trần tục theo quan điểm truyền thống của người Kinh Bắc: cổ cao ba ngấn, thắt đáy lưng ong, lông mày nét ngang vẻ đẹp kiều diễm sang trọng của muôn đời bất diệt. Kiệt tác đó đã làm rung động hàng triệu con tim của bao thế hệ con người khắp bốn biển năm châu hành hương về chốn tổ để chỉ một lần được ngắm nhìn vẻ đẹp cao sang của người con gái Bắc Ninh – cái nôi của nền văn hiến Việt Nam.

Ngày 08 tháng 04 mở hội chùa Dâu, hàng chục vạn du khách trong và ngoài nước hành hương về đất phật cùng 12 làng trong 3 xã: Mẫn Xã, Trí Quả, Thanh Khương rước vong Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện. Trong ngày hội tổ chức thi cướp về chùa Dâu, thôn nào, kiệu bào ra sông múc nước mang về trước là thắng cuộc. Du lịch hành hương về chùa Dâu là hành hương về chốn tổ, về cội nguồn dân tộc Việt Nam.

Quang Dũng

theo (Petrotimes)