Chương X: Sáu lá thư và cái chết của Đàm Hoàng
TrongkhiĐạoCao,PhápMinhvàLýMiễuđangviếtthưhỏinhausaokhôngthấyPhật,thìtạichùaTiênSơnmộtvụtựthiêuxảyra,màtiếngtămvanglừngđếnnỗisaunàyviếtCaoTăngtruyệnHuệHạođãphảighilại.VụtựthiêuđódomộtvịsưtênĐàmHoàngthựchiệnvàonăm455.Trongphầntrìnhbàysáuláthưởtrên,chúngtôiđãnhậnđịnhlà,cómộtliênhệnhấtđịnhnàođấygiữavụtựthiêuvừanóivàcuộcbàncãivềvấnđềkhôngthấychânhìnhPhâạtđangdiễnra,mặcdùcácghichéphiệnbiếtvềvụtựthiêu,khôngmộttàiliệuđãámchỉxagầngìhếtvềsựcómặtcủamộtliênhệnhưthế.Cóthểvụtựthiêuxảyravớinhữngthầndịcủanó,đãlàmchonhữngngườithamdựcuộcbàncãichấmdứtsựtrahỏicuảhọ.
CuộcđờiĐàmHoằng
CứCaoTăngtruyện12tờ405c19-28,cuộcđờivàvụtựthiêucủaĐàmHoằngnhưthếnày:"ThíchĐàmHoằng,ngườiHoàngLong,nhỏtugiớihạnh,chuyênsànhluậtbộ.TrongkhoảngTốngVĩnhsơ(420-422)namdưPhiênNgung,dừnglạiởchùaĐài,saulạiđếnchùaTiênSơncủaGiaoChỉ,tụngVôlượngthọvàQuánkinh,lòngthềvềAndưỡng.VàonămHIếuKiếnthứ2(455),nhómcủitrênnúi,lénvàotrongcủilấylửatựthiêu.Đệtửđuổikịp,ômgiữđemvề,thìnửamìnhđãcháy,trảithángmớibớtchútít.Sauđó,xómgầncóhội,cảchùađềuphóHoằngvàongàyấylạivàohangnúitựthiêu.DânxómđuổitìmthìmạngHoằngđãdứt.Dođóhọchấtcủithêm,đốtlửacháyđếnngàyhômsaumớitắt.Ngàyhômđó,dânxómđềuthấyHoằngthânvàngsắcvàng,cỡimộtconaivang,đivềphíatâyrấtnhanh,khôngnghỉhỏihan.Tăngvàtụcmớihiểusựthầndị,cùnglượmxươngtro,đểdựngthápthờ".
HuệHạo(497-554)viếtCaoTăngtruyệnvàokhoảngnăm530,nhưvậycáchvụtựthiêucủaĐàmHoằng80năm.SửliệuHạothuthậpđểviếtchắcphảiquatrunggiannhữngbáocáocủangườikhác,rấtcóthểlàdonhữngtácphẩmhọviếtranhưCảmứngtruyệncủaVươngDiêmTú,TrưngứngtruyệncủaChuQuânThaiv.v...màHạocóliệtratrongbàitựacủamìnhởCaoTăngtruyện14tờ418b25-c10.Dầuvớitrườnghợpnàođinữa,tangàynaykhôngthểchắcchắnHạođãsửdụngmộtnguồnsửliệunhấtđịnh,đểviếtnêntiểusửĐàmHoằng.Tuynhiên,nếusovớimộttiểusửkháccủaHoăòngviếtsauHạokhoảng500năm,tathấycómộtsốsaikhácđángchúý.
TheoVãngsanhtịnhđộtruyệnquyểnthượngtờ112a22-b7doGiớiChâuviếtvàonhữngnăm1068-1077,thìĐàmHoằngđãsốngvàđãchếtnhưsau:"ThíchĐàmHoằng,ngưòiHoàngLong,hoặcnóilàngườiCaoBưucủaQuảngLăng,trongkhoảngTốngVĩnhsơ,namduPhiênNgung,dừngởchùaĐài,sauđếnchùaTiênSơncủaGiaoChỉ.Ngoàiviệcđènnhang,hoàntoànkhônglàmviệcgìkhác,chỉtụngVôlượngthọvàQuánkinh,khôngbiếtbaonhiêulần.Hoằngmỗilầnniệm,nói:"MỌtthânmuônnối,niệmchínhkhógiữ,cóthểnươngniệmchính,mớisớmthâyDiĐà".Dođó,ởtạisơnam,bènchấtcủithànhđống,mộthômlénvàotrongđốngcủi,miệngtựnóirằng:"Xinbỏthânnày,maugặpkimnhan,khôngcònởtrongbacõi,đểrơivàocáchữu".Nhânthế,bènphónglửađốt.Đệtửđuổikịp,bồngđemvềchùa,nhưngnửangườiđãbịđốtcháy.Chữaquahơntháng,nhữngnơibịcháyđãbìnhphục.Sánghômsau,xómlàngtổchứchộilớn,cảchùađềuđến,Hoằngvàongàyấy,lạivàotrongnúi,nhómcủithiêumình.DânlàngchạytớicứuthìHoằngđãmất.Dođó,họchấtcủithêm,đốtlửa,cháyđếnhômsaumớitắt.Đệtửthulấydicốt,đượcxálỵvàitrăm,đánhvàođá,ánhlửaxẹtra,rốtcuộckhôngsứtmẻ.Ngàyhômsau,họthấyHoằngthânvàngsắcvàng,cỡimộtconnaivàngđivềphíatâyrấtgấp.Cóaihỏithìkhôngđáp.CóhỏinữathìHoằngchỉđưamộttaychỉvềphíaTâymàthôi.Cóngườiépđuổitheothìcáchnhaucàngxa,cuốicùngcũngkhôngkịp".
TrongbàitựachoTịnhđộvãngsanhtậpĐTK2071tờ108c29-109a1.GiớiChâuchobiếtôngđãtham"khảotruyệntừđờiLươngTùytrởxuốngnhưcủaHuệHạovàĐạoTuyênsoạn,gồmcó12nhà",cộngthêmvớiTốngcaotăngtruyệncủaTánNinh,đểviếtnêntácphẩmmình.KhiviếttiểusửĐàmHoàng,Châuchắcđãcódùngđếnmộttàiliệukhác,ngoàiCaoTăngtruyệncuảHạo,bởivìcũngcáchhànhvănvớinhữngmẫuđộcthoạicủaĐàmHoằngđượcghilại,tabiếtHoằngkhôngnhấtthiếtcóquêquánHoàngLongởmiềnBắcTrungQuốc,màcóthuyếtnóiHoằnggốcngườiQuảngLăngởtrongtỉnhGiangTôngàynay.Điềuđángtiếclà,Châukhôngghilạixuấtxứnhữngmẫutinsaikhácvừanêu.
Bâygiờ,phốihợphaibảntiểusửtrên,tacóthểbiếtvềcuộcđờivàvụtựthiêucủaĐàmHoằngthếnày.Khôngbiếtsinhvàonămnào,HoằnggốcngườiHoàngLong,tứcthuộctỉnhHàBắcgầnthủđôBắcKinh.CũngcóthuyếtnóiônggốcngườiCaoBưucủaQuảngLăngthuộctỉnhGiangTôhiệntại.Xuấtgiatừnhỏ,ôngrấtsànhvềluậthọcPhậtgiáo.Cóthểônglàmộttrongnhữngngườicócôngtrongviệcdựngnêntruyềnthốngluậthọcnổitiếngcủanướcta,màsaunàyđãhiệnthântrongconngườicủaĐạoThiền.
Đếnkhoảngnhữngnăm420-422,ôngđivềphươngnam,đếndừngởlạichùaĐàitạiPhiênNgưng.ĐâycólẽchỉlàmộttrạmnghỉchântrênconđườngHoằngtìmđếntuhọctạinướcta.SauđóôngđếnchùaTiênSơnởGiaoChỉ.TrongCaoTăngtruyện,HuệHạođãdùngchữ"văn".NhưngGiớiChâuđãthayvàobằngchữ"hậu".Dothế,chữvăncủaHạokhôngcónghĩalạiphảiđợiđến"tuổixếchiều",đến"gầncuốiđời"mình,HoằngmớiđếnTiênSơn,tráilại,chỉcónghĩagiốngnhưchữhậu,tứclàsaukhiđếnPhiênNgungkhônglâu,Hoằnglạicấtbướcrađi.HoằngđếnTiênSơnnhưvậytấtphảirơivàokhoảngnăm425.TớiTiênSơn,HoằngchỉtậptrungtụngkinhVôlượngthọvàThậplụcquánvớimộtướcmơduynhấtlàđượcvãngsanhvềthếgiớiCựcLạcởphươngTây.
Vàonăm455ônghailầntựthiêu.Lầnthứnhất,ônglénchấtcủithànhđốngvàtựthiêu,nhưngđệtửHoằngphátgiáckịpvàbồngtrởvề,khinửamìnhHoằngđãbịcháysém.Lầnthứhai,khoảngmộtthángsau,khilànggầnchùacóhội,cảchùađềuphảiđidự,Hoằnglạitựthiêu.ĐếnlúcpháthiệnthìHoằngđãchết...vàmọingười"thấyHoằngthânvàngsắcvàng,cỡimộtconnaivàngđivềphíaTâyrấtgấp,khôngdừnglạimàhỏihanthămviếng",họmớibiếtHoằngthầndị.HànhtrạngHoằnglànhưthếđấy.Nócóbađiểmcầnnghiêncứusâuhơn,đểchoviệctìmhiểulịchsửPhậtgiáoViệtNamthếkỷthứVđượcđầyđủ.ĐiểmthứnhấtliênquanvớingôichùaTiênSơnởGiaoChỉ.
TiênSơnvàchùaTiênSơn
Tiênsơnlàtênmộtngọnnúikháquenthuộccủalịchsửnướcta.LưuChiếu,ngườiđồngthờivớiHuệHạo,đãviếtphầnđịalýchỉtrongHậuhánthư33tờ13a9-b1,đãnói:"QuậnGiaoChỉcó12thành.VềLongBiên,GiaoChâukýnói:HuyệnphíaTâytiếpgiápvớisông,cónúiTiên(TiênSơn),vàitrămdặmcóbahồ,cóhaisôngNguyênvàChu"NguyênHòaquậnhuyệnđồchí38tờ12b9doLýCátPhủsoạngiữanhữngnăm813-815cũngxácnhậnTiênSơnlà"cửatâycuảLongBiên"Sáchnàyviết:"TiênSơnởphíađôngbắchuyện(BìnhĐạo)khoảng13dặm,cáchđồiẨnkhoảngvàitrămdặm,làcửatâycủaLongBiênvậy".Điềuđángngạcnhiênlà,PhủlạixếpTiênSơnlàloạinhữngdanhsơncủahuyệnBìnhĐạo,chứkhôngphảicủahuyệnLongBiên.SựkiệnnayđãdẫnNhạcSửđếnchỗcũngliệtTiênSơnthuộchuyệnBìnhĐạonhưTháibìnhhoànvũký170tờ9b9đãghi.ThếthìhuyệnBìnhĐạoởđâu?
TheoHồngLượngCáttrongTamquốccươngvứcchíquyểnhạtờ33a6-33b2thìcáitênBìnhđạoxuấthiệnlầnđầutiênvàonăm271,khiTônHạođánhbạiđượccuộckhởinghĩaPhùNghiêm.ChúngđặtraquậnVũBìnhgồmtámhuyện,đólàVũBình,PhongCốc,BìnhĐạo,VũHùng,TânSơn,CamNinh,AnVũvàPhùAn.QuađếnnhàTấn,ĐịalýchícủaTấnthư15tờ8b13-9a2còngiữquậnVũBình,nhưngchỉgồmcóbảyhuyện.NămhuyệnsaucủanóthìđồngnhấtvớinămhuyệncủanhàNgô.CònhaihuyệnVũNinhvàPhongKhêthìtươngđươngvớibahuyệnVũBình,PhongCốcvàBìnhĐạotớinhàLưuTống,quậnVũBìnhchỉcònlạicóbahuyện,đólàNgôĐịnh,TânĐạovàTấnHóa,nhưTốngthư38tờ40a3-41b4ghilại.BướcsangđờiTề,châuquậnchícuảNamTềthư14tờ13b1-2chépquậnVũBìnhcósáuhuyện,tứcVũĐịh,PhongKhê,BìnhĐạo,VũHưng,CănNinhvàNamDi.NhàLươngtheoĐộcsửphươngdưkỷyếu112tờ6a5-7b7chianướctalàm8châu,trongđóGiaoChâucóbaquậnlàGiaoChỉ,TốngBìnhvàVũBìnhvàVũBìnhlạicó6huyệnnhưđờiTề.ĐờiTrầnkhôngghirõchâuquậncủanó.NhưngĐịalýchícủaTùythư31tờ7b7-9nhàTuỳchépquậnGiaoChỉcóchínhuyệntrongấycóhuyệnBìnhĐạo,mànóviết:"CũgọilàQuốcXương,nămKhaiHoàngthứ12(600)đổitênấy".
HuyệnBìnhĐạoấyđếnđờiĐườngvẫnthuộcGiaoChâu.Nguyênhòaquậnhuyệnđồchí38tờ12b4-9viết""HuyệnBìnhĐạoởphíatâybắccáchphủ(GiaoChâu)50dặm,vốnđấtbọnmọiPhùNghiêm,thờiNgômởraquậnVũBình,lậphuyệnBìnhĐạothuộcvàonó.TiênSơnởphíaĐôngBắccủahuyện,cáchđổiẨnvàitrămdặm,làmcửatâycủaLongBiên".PhủtrịcủaGiaoChâuthờiĐườngởvàophíaTâyBắccủaHàNội,huyệnBìnhĐạotấtrơivàotỉnhVĩnhPhúngàynay.Điềunày,CựuĐườngthư41tờ43a2-8chứngthực,bởivìtheonóthìchínhtạihuyệnBìnhĐạocóditíchthanh"chínvòng"củaAnDươngVương,tứcthànhCổLoavàđịaphậnCổLoaphíatâybắcHàNội.Nóviết:"BìnhĐạolàđấthuyệnPhongKhêđờiHán,đếnthờiNamTềđặthuyệnXươngQuốc.NamViệtchínói:ĐấtGiaoChỉrấtmầumỡ,xưacóquantrườnggọilàHùngVương,kẻphòtágọiHùnghầu.SauvuaThụcđembavạnlínhđánhHùngVươngdiệtđược,choconmìnhlàAnDươngVươngcaitrịGiaoChỉ.ĐấtnướcnónaytạiphíaĐônghuyệnBìnhĐạo.Thànhchínvòng,chuvichíndặm.Dânchúngvàsĩphuđềulàmphêndậ.UýĐàởPhiênNgungsaiđembinhđánh.VuacónỏthầnmỗilầnbắngiếtquânViệtmộtvạnngười.TriệuĐàxinhòa,choconmìnhlàTửThỉđilàmcontin.AnDươngVươngđemMỵChâugảcho.TửThiđượcnỏhuỷđi.QuânViệtđến,bèngiếtAnDươngVương,tómthâuđấtđai.VũĐứcnămthứtư(621)đặtĐạoChâuởhuyệngồmbahuyệnBìnhĐạo,XươngQuốcvàVũBình.Nămthứsáu(623)cảilàmNamĐạochâu,lạicảilàmTiênChâu.NămTrinhquánthứ10(637)bỏTiênChâu,đemXươngQuốcnhậpvớiBìnhĐạothuộcGiaoChâu".TânĐườngthư43thượng tờ9b13-10a1chỉthêmmộtchitiếtlà,NamĐạochâuđổilàmTiênChâucũngvàonăm623.
NhữnggìCựuĐườngthưviếtvềBinhĐạo,saunàyNhạcSửchochéplạiynguyêntrongTháiBìnhhoànvũký177tờ9a9-b9vớihaithêmthắtđángchúý.Thứnhất,vềphươnghướng,nóghi:"HuyệnBìnhĐạo,đôngnăm60dặm4hướng".PhảichăngBìnhĐạoởphíađôngnamcủatriphủGiaoChâu?Đươngnhiênlàkhông,bởiNguyênhòaquậnhuyệnđồchíghinóởphíatâybắcvànhữngdữkiệnkhácchứngthựchướngđó.Vậy"đôngnăm60dặm"chắcchắncónghĩatrịphủGiaoChâuởphíađôngnamvàcáchnó60dặm,mộtđiềukhátựnhiên.Thứhai,vềTiênSơn,nóviết:"Cácvịgiàcảnói:xưacóngưòivàotrongnúiđóchặtcây,gặpngườitiênởdướicâyquỉmục(?)đánhcờ,gốccâychằngchịthiệnđangcòn".Chitiếtthứhainày,cộngvớiviệcNguyênhòaquậnhuyệnđồchíbảoTiênSơnlàcửatâycủaLongBiên,giúptaxácđịnhTiênSơn,haynúiTiên,tấtphảithuộcvàomộttrongnhữngngọnnúicủatỉnhBắcNinhcũ.
KhảocứucácsáchsửnướctathìtruyềnthuyếtdoNhạcsửghilạivềviệcngườigặpTiêntạiTiênSơncàngxácđịnhrõhơnngọnnúinàoởBắcNinhphảilàTiênSơn.PhầndưđịachitrongLịchtriềuhiếnchươngloạichí3tờ2a6-7viết:"PhậttíchởtạihuyệnTiênDu,cũnggọilànúiTiênDu.XưacókháchháicủiVươngChấtvàogặphaiônglãođánhcờởdướicâytùng,bèndựabúamàxem,đếnkhiváncờhết,ngótrởlạithìkhôngngờlàcánbúađãbịmục,nênlạicótênxómLạnKha".MụcSơnxuyêncủatỉnhBắcNinhtrongĐạiNamnhấtthốngchí38mô6ảchitiếthơnngọnnúiPhậttíchnày:"NúiLạnKhaởphíanamhuyệnTiênDu4dặm,trênnúióaoThúLong.ĐỉnhnúiThạchThấtcóbàncờđá.TươngtruyềnkháchháicủiVươngChấtvaonúigặphaiônglãođánhcờdướicâytùng,bènchốngbúađứngxem,khitanváncờ,khônghaycánbúađãmục.NêndướinúicósôngVạnPhúc,cảnhtríunhã,tươngtruyềnlàtạorađờiLý.SửkýchépTriệuĐàđóngquânởnúiTiênDu,cùngđánhvớiAnDươngVương,tứcđấtnày,TruyềnkỳlụcchépTừThứccởiáochotiênnữ,tứccũngtạinúinày.CũngcótênlàTiênDuVũSơn.XétLễminhchíthìnúiTiênDulàmộttrong21ngọnnúinổitiếngcủaAnNam.NămHồngVũthứnhất(1368)xuốngchiếucùnghiệptếởgiaođànvớisôngnúicủaTrungQuốc.Nămthứ3(1370)saisứsangxemvàkhiếnvẽhìnhthếnócùngcácnúiVũNinh,PhổlạivàVạnKiếpđemvề.AnnamchícủaCaoHùngTrưngnói:VuaTrầnsánglậpthưviệnLanKha,chodanhnhoTrầnTônlàmsơntrưởng,dạydỗhọctrò.VàotiếtTrùngdương,vuathườnghaythămviếng.CáchvàidặmvềphíatâycóchùaVĩnhPhúc,lạicáchvàidặmcóamNguyệtThường.GócbắccủanúicóchùaKimNgưu,tứclànơiCaoBiềnđàogiếngthấycócontrâuvàngchạyra,đánósắcđỏnhưvàng,banđêmcóánhsángnêngọinúiKimNgưu".
VậythìtruyềnthuyếtngườigặptiêndoNhạcSửghilạichoTiênSơnlàrấtphùhợpvớitruyềnthuyếtvềnúiPhậttíchhayLạnKhatạilàngPhậttíchhuyệnTiênDutỉnhBắcNinh.Trongtấtcảcácnúinonnướcta,chỉngọnnúinàylàcómộttruyềnthuyếtnhưthế.Dođó,TiênSơncủahuyệnBìnhĐạothờiĐườngtấtphảilànúiPhậtTíchtạiTiênDu,BắcNinh.VềTiênSơncủaGiaoChỉthờiLưuTốngcũngphảichỉngọnnúiấy.CaoTăngtruyệnbảoĐàmHoằngđếnởtạichùaTiênSơncủaGiaoChỉ,chắchẳnphảichỉmộtngôichùatạinúiLanKhađấy.NúiLanKhanhưvậylàmộttrungtâmPhậtgiáoxưanhấttạinướctađượcbiếtmộtcáchđíchxácquanhữngsửliệucótínhcổsơđángmuốn.
Tuynhiên,phầnDưđịachícủaLịchtriềuhiếnchươngloạichí2tờ30b5-6lạicómộtngọnnúitênTiênSơnởtạihuyệnHoàiAncủatrấnSơnNam.Nóviết:"TiênSơnởbênngoàinúiHinhBồng,phíanamngõxuốngTrườngGiang,đánhưbìnhphong,câynhưtànlọng,cảnhtríthạnhu.Tỉnhvươngtuầnduphươngnam,lênđỉnhnúilàmlễđốtcủitếtrời".MụcsơnxuyêncủatỉnhHàNộitrongĐạiNamnhấtthốngchícũngcóghi"TiênSơnởphíanamhuyệnHoàiAn11dặm,ngóxuốngTrườngGiang,đãnhưbìnhphongbàyhiện,cảnhtríxanhum".Bắcthànhđịadưchílụckhôngcóchépngọnnúiấy.Bâygiờ,cứnhữngdẫnchứngvừathấy,thìTiênsơnởgầnnúiHinhBồng.MàHinhBồngtheoLịchtriềuhiếnchươngloạichí2tờ30b3lại"ỞngoạinúiHưongTích",vàtheoĐạinamnhấtthốngchíthì"ởbêncạnhnúiHươngTích"(HươngTíchsơnchibàng).NúiHươngTíchvớingôichùaHươngnổitiếngởtạilàngYếnVĩhuyệnHoàiAntỉnhHàNộiđờiNguyễn,tứcnaythuộcđịaphậntỉnhHàTây.VậyTiênSơntạiHàTâynàycóphảilàTiênSơncủaGiaoChỉxưakhông?Trảlờicâuhỏinày,chúngtahiệnkhôngcómộttưliệunàogiúpxácđịnhcáitênTiênSơntạihuyệnHoàiAnấyxuấthiệntừbaogiờvàcómộttruyềnthuyếtgìliênkếtvớinó.Dothế,xuthếtưliệuchungkhôngchophéptađồngnhấtTiênSơntạihuyệnHoàiAnvớiTiênSơncủasửsáchTrungHoanhắctới.Dùvậy,chúngtôivẫnghilạiđâysựcómặtcủacáitênTiênSơn,đểlàmtàiliệutrakhảothêmtrongtươnglai.
Vớisựđồngnhấttrên,ĐàmHoằngkhiđếnnướctavàokhoảngnăm425,đãđếnsốngtạimộtngôichùatạinúiLanKhatỉnhBắcNinh.Nóivậy,tấtnhiêngiảthiếtrằngchùaTiênSơncónghĩalàchùaởtạiTiênSơn,vàTiênSơnlàmộtđịadanh.VìTiênSơncóngôichùa,nêngọilàchùaTiênSơn.Giảthiếtnàytỏratươngđốidễchấpnhận,bởivìcácngôichùaPhậtgiáotạiTrungQuốccũngnhưnướctavàonhữngthếkỷđầucôngnguyênđềuthườnglấytênđấtđặttênchùa.MộtkiểmsoátCaoTăngtruyện5tờ351c15và352b5,7tờ370b8,9tờ389b17v.v...đãchonhữngtênnhưchùaNghiệpTrung,chùaĐanKhê,chùaHoàiNamTrung,chùaLạcDương,đạithị,chùaBáihuyệnTrungv.v...Chonên,dùngđịadanhđểđặttênchùalàmộttậpquánphổbiếncủaPhậtgiáoViễnđôngvàothờimớidunhập.ChùaTiênSơndothếphảihiểulàchùatạinúiTiên.Bâygiờ,tađãđồngnhấtTiênSơnvớinúiLạnKharồi,thìHoằngđếnnướctatấtphảiđếnngọnnúiLạnKhavớingôichùanổitiếngcủanó.
Nhưsẽthấychínhngôichùaởngọnnúiấy,màHuệThắngvàĐạoThiềnđãđượcgiáodụcvàtudưỡng,trởthànhnhữngngườinổitiếngđếnnỗinhữngnhàtríthứcTrungQuốcnhưLưuHộinghetiếngđãphảiđếnmờisangTrungQuốcdạy,hayđãbịchínhquyềnchiếmđóngTrungQuốcbắtgởivềKiếnNghiệp.ĐàmHoằngtựthiêunăm455vàolúcHuệThắngkhoảngtrêndưới10tuổi.Thếthì,ngôichùatạiTiênSơntrướcđóchắcchắnđãphảilừngdanhlàmộttrungtâmlớncủaPhậtgiáotạinướcta,mộttrungtâmlớnđếnnỗiĐàmHoằngtạimiềnBắcTrungQuốcđãnghetiếngđểtìmđếntuhọc.Sựthực,trungtâmnayvàothờiHuệThắngđãcódịpđónnhậnmộtvịsưnướcngoàitênDharmadevaởlạinhằmdạyphépthiềnchođồchúng,trongđócócảHuệThắng.XungquanhtrungtâmnàylànhữngxómlàngPhậtgiáo.Nhữngxómlàngnàytươngđốitrùphú,đểcóthểtổchứcđạihộivàmờihếtcảchùatớidự.ĐâylànhữngđiểmchỉđầutiênvềsựthâmnhậpkhásâuđậmcủaPhậtgiáovàonhângianViệtNam.Giữachùavàxómlànghìnhnhưcómộtsợidâykếtthângắnbórấtmựcvớinhau.NênkhingheĐàmHoằngtựthiêu,khôngphảichỉcácnhàtuhành,màhếtcảdânlàngđềuchạyđitìmcứu,mộthìnhảnhthựcrấtđẹpvềtínhđạichúngcuảnềnPhậtgiáothờibấygiờ.
TưtưởngTịnhđộ
VậykhiđếnchùaTiênSơn,ĐàmHoằnglàmgì?CảCaoTăngtruyệnlẫnTịnhđộvãngsinhtruyệnđềunhấttrínóiĐàmHoằngchuyêntụngkinhVôlượngthọvàThậplụcquán,quyếtchíthềvềthếgiớiAndưỡngcủaPhậtADiĐà.ĐâylàđiểmthứhaitacầnbànđếnthấytìnhtrạnghọclývàtríthứccủamộtmặttrungtâmPhậtgiáoTiênSơn,vàmặtkháccuảnềnPhậtgiáođươngthời.
KinhVôlượngthọ(Sukhàvati-vyùha-sùtra)cũnggọilàĐạiVôlượngthọkinhhaySongquyểnVôlượngthọkinhhiệncòntrongbảninĐạitạngkinhĐTK360doKhươngTăngKhảidịchvàokhoảngnhữngnăm252.Nhưngcăncứnộidungcủacuốnkinhnàyvànhữngbáocáocuảcáckinhlục,thìvàothờiĐàmHoằngđãcócảthảytốithiểu10lầndịchkhácnhau.
HaibảndịchđầutiênlàcủaAnThếCaovớitênVôlượngthọkinh2quyển,vàcủaChiLâuCaSấmvớitênVôlượngthanhtịnhbìnhđẳnggiáckinh4quyển.BảncủaAnThếCaongàynayđãmất,nhữngbảncủaChiLâuCaSấmtìđangcòntrongĐạitạngkinhĐTK361.VìhaibảndịchnàykhôngđượcghilạitrongXuấttamtạngkýtậpvàlầnđầutiênđượckểtớitrongLịchđạitạmbảoký4,nêncóngườinghingờlàkhôngphảicủaAnThếCaovàChiLâuCaSấm.Điểmquantrọngđốivớichúngtalà,chúngcólưuhànhvàothờiĐàmHoằngchưa?PhíTrườngPhòngviếtLịchĐạitamkývàonăm597.Nhưvậy,rấtcóthểhaibảntrên,nhấtlàbảndịchcủaAnThếCaovớitênVôlượngthọkinh,rấtcóthểlưuhànhvàothờiHoằng.
BảndịchthứbadoChiKhiêmthựchiệngiữanhữngnăm222-257vớitênPhậtthuyếtAdiđàtamdatamPhậttátlâuPhậtđànquáđộnhânđạokinh2quyển.BảnnàyhiệncònởbảninĐạichínhcủaĐạitạngkinhĐTK262.VìtấtcảcáckinhlụcgồmluônTổnglýchúngkinhmụclụccủaĐạoAntrongXuấttamtạngkýtập2tờ6c27cóghilàdoKhiêmdịch,vàvìlờivăncổkínhcủanó,nóđượcthừanhậnlàcuảKhiêmdịch.
Sáubảndịchtiếptheongàynayđãmất,đólàVôlượngthanhtịnhbìnhđẳnggiáckinh2quyểncủaBạchDiênthờiTàoNgụy,Vôlượngthọkinh2quyểncủaTrúcPhápHộ,Vôlượngthọchíchânđẳngchínhgiáckinh1quyểncủaTrúcPhápLựcđờiĐôngTấn,TânVôLượngthọkinh2quyểncủaPhậtĐàBạtĐàLa,Vôlượngthọkinh1quyểncủaCưuMaLaThập,Tânvôlượngthọkinh2quyểncủaĐàmBaLaMậtcảhaingườisaunàylàđồngđạicủaĐàmHoằng.TrongsốnhữngbảndịchkinhVôlượngthọbịmâtnày,ĐàmHoằngcódùngbảnnàokhông,chúngtangàynaykhôngthểnàoxácquyếtđược.NhưngcứvàoviệcHoằngsửdụngbảndịch.ThậplụcquánkinhcủaKàlayásasdướiđây,tacóthểgiảthiếtHoằngdùngnhữngbảndịchđồngthờivớiông,nhấtlàbảndịchcủaBảoVânthựchiệnvàonăm421.Tuynhiên,nếucăncứvàonhữngtríchdẫncủasáuláthưthìHoằngcũngcóthểdùngbảndịchcuảKumarajiva,nếukhônglàcủaChiKhiêm.Dầuvớitrườnghợpnàođinữa,vàothếkỷthứnăm,bảnkinhVôlượngthọđãliênlạcđượcngưòinàyđếnngườikhácdịch,chắcchắnđểđápứngđòihỏicủaPhậttừthờiđó.
Chỉcầnnhìnvàotiếndọdịchkinhđây,tacóthểthấymộtphầnnàoxuthếvàyêucầutínngưỡngcủathờiđại,mộtxuthếrấtmạnhmẽvàmộtyêucầurấtbứcthiếtđốivớitínngưỡngTịnhđộ.Vớicáinhìnnày,tasẽhiểutạisaovấnđềphêphántưtưởngTịnhđộđãxảyra,vàvấnđềtạisaokhôngthấyPhậtđãđượcnêulên.
Dùsửdụngbảndịchnàođinữa,thìnộidungkinhVôlượngthọvẫnlàkểlạisựtíchPhậtADiĐàcùng48lờinguyệncuảNgàivớithếgiớiTịnhđộtrongsạchtrangnghiêmcủacungđiệnvàngngọc,câybáuaobáuPhậtấymàniệmPhật,đừngcónghingờ.Trong48lờinguyệnấy,cólờinguyệnrằngtấtcảchúngsinh,nếuainiệmPhậtADiĐàthìsẽđượcđứcPhậtấytiếpdẫnđưavềthếgiớiTịnhđộđẹpđẽkhilâmchung,ởđóhọvĩnhviễnsẽkhôngbaogiờbịđaukhổsinhtửnữa,họgặpđượcPhậtADiĐà,nghePhậtdạydỗvàđợingàythànhPhật.TưtưởngvàtínngưỡngTịnhđộchủyếulàthế,nhưnóxuấthiệntrongkinhVôlượngthọ,màtabiếtngàynay.
VềkinhThậplụcquánhayQuánkinh,gọichođủlàQuánVôlượngthọkinh(Amitàyur-buddha-dhyàna(?)-sùtra),cũnggọiVôlượngthọPhậtquánkinh.BảndịchduynhấtvàhiệncòntrongbảninĐạichínhcủaĐạitạngkinhĐTK365làdoCươngLươngDaXá(Kàlayásas)thựchiệngiữanhữngnăm424-442tạitinhxáĐạoLâmởChungSơn.TiểusửcuảKàlayásastronCaoTăngtruyện3tờ343c11-23nóiông"gồmrõtamtạngnhưnglấyphépthiềnlàmchuyênnghiệp,mỗimộtlầnđivàothiềnquáncókhibảyngàykhôngđứngdậy".KinhThậplụcquánlàmộtbảnkinhtrìnhbàyquanđiểm"tấtcảchúngsanhquánvàothếgiớicựclạcởPhươngTây,thìnhờsứcPhật,màđượcthấycõinướctrongsạchkia".
Thếthìquánbằngcáchnào?Theonó"chúngsanhphảinênchuyêntâmcộtniệmvàomộtchỗ,màtưởngđếnTâyPhương".Tưởnglàmsao?"Tấtcảchúngsanh,trừphitựmìnhsinhrađãmù,tấtcómắt,đềuthấymặttrờilặn,nêndấylêncáiniềmtưởng,ngồithẳnghướngvềphươngTâyxemkỹchỗmặttrờimuốnlặn,khiếnlòngkiệntrú,chuyêntưởngkhôngđổi,thấymặttrờimuốnlặn,hìnhgiốngnhưcáitrốngtreo,đãthấymặttrờirồi,nhắmmắt,mởmắt,đềukhiếnrõràng,đólàtướngmặttrời,gọilàquánthứnhất".Ấylàquánđầutrong16quán.Nhữngquántiếptheo,cứthứtự,làquánnước,quánđất,quáncâybáu,quánaobáu,quánlâuđàibáu,quántòahoa,quántượng,quánPhậtAdiĐà,quánQuanThếÂm,quánĐạiThếChí,quánkhắp,quántạptưởng,quántưởngthượngbốisanh,quántưởngtrongbốisanhvàquántưởnghạbốisanh.Đótức16quán.
Rõràngvới16phépquánvừakể,kinhThậplụcquánđúnglàmộtbảnkinhmôtảphươngphápthựchànhniệmPhật,môtảcáchthứcđểlàmsaonhữnggìnóitrongkinhVôlượngthọtrởthànhhiệnthực,đểlàmchoviệcthấyPhậttrởnênmộtkinhnghiệmsống.NhữngvịtổsưcủatrườngpháiTịnhđộTrungQuốcnhưThiệnĐạođãcoiđólàphươngphápniệmPhậttammuội,mộtphươngphápthiềnđịnhtheolốiniệmPhật.Trongsố16quánấy,quánPhậtADiĐàdĩnhiênlàquantrọngnhât,vàtừđómàcuốnkinhcótênQuánVôlượngthọPhậtkinh.Nóxácđịnh:"Ánhsáng,tướnghàocuảPhậtVôlượngthọcùnghóathâncủaNgàilàkhôngthểnóihết,chỉnênnhớtưởng,khiếnchoconmắtlòngthấy.NgườithấyviệcđótứcthấytấtcảcácđứcPhậttrongmườiniệmPhậttammuội".NiệmPhậttammuộinhưvậycũnggiốngnhưbanchutammuội,lànhằmđểthấyPhậtmộtcáchcụthểvàcánhân.NhưngnếuphươngphápbanchutammuộikhôngtrìnhbàyrõràngnhữngbướctiếntuầntựcủaquátrìnhthựchànhđểthấyPhật,thìphươngphápniệmPhậttammuộicủakinhQuánvôlượngthọPhậtghichotarõrệttừngnướcbướccủacáiquátrìnhâýtừthấpđếncao.
ĐàmHoằngvànhữngngườiđệtửcủaôngtạichùaTiênSơnvàothếkỷthứVđangmãnhliệttintưởngvàomụcđíchTịnhđộdokinhVôlượngthọnêuravànghiêmtúcthựchànhphươngphápniệmPhậttammuộidokinhThậplụcquánđềxuất.TiểusửcủaHoằngtrongCaoTăngtruyệnchỉnóikhiHoằg"đếnchùaTiênSơncủaGiaoChỉ,tụngkinhVôlượngthọvàThậplụcquán".Nhưngtịnhđộvãngsanhtruyệnnóirấtrõlà,Hoằng"khônglàmmộtviệcgìkhác"màchỉtụnghaikinhấythôi.Nóikhácđi,HoằngđãtậptrungthựchànhphươngphápniệmPhậttammuội.Vớicáchthựchànhphảilàmộtcáigìthiêngliêngkhôngthểtrahỏixúcphạmđược.
ĐàmHoằngvàQuánThiệnLuận
NhưngvớisựxuấthiệncủaQuânthiệnluận,vànhấtlàsựcómặtcủaHuệLâmtạinướcta,gâynêncuộcbàncãivềviệckhôngthấyPhậtgiũaLýMiễu,ĐạoCaovàPhápMinh,niềmtintưởngthiêngliêngvàphươngpháphiệnthựcvềPhậtADiĐàcủaĐàmHoằngkhôngthểnàomàkhôngbịtrahỏixúcphạm.Vàđâylàđiểmthứbatacầntìmhiểu.TamuốntìmhiểuxemcuộcbàncãitrongsáuláthưcómộtliênquangìđếnniềmtincủaHoằngkhông?NócógâyranhữngxúcphạmtrầmtrọngđếnnỗiĐàmHoằngphảitựthiêu?TựthiêuphảichănglàmộtđỉnhcaocủachínhnhữngmâuthuẫntrongnộibộlýthuyếtPhậtgiáothờibấygiờ?CóthểgiảthiếtQuânthiệnluậnvàsáuláthưlànguyênnhântrựctiếpcủavụtựthiêu?
Trướcnhữngcâuhỏinày,nhữngtưliệuhiệncóbaogồmCaoTăngtruyệnvàTịnhđộvãngsinhtruyệnkhôngchomộtámchỉxagầnnào.ChúngchỉnóiHoằng"thệlòngvềAndưỡng",nênđãlénmàtựthiêu,chứkhôngvìmộtnguyêndonàokhác.RiêngTịnhđộvãngsinhtruyệncóghilờitựtrầncuảHoằngrằn:"Xinbỏbáothânnàyđểmauthấykimnhan,khôngcònởtrongbacõiđểrơivàocáchữu",ýchừngmuốnnóiHoằngtựthiêu,trướchếtđểmauthấyPhật,vàsaunữađểkhỏiphảicònởtrongbacõiđểbịsinhtử.VềýthứcphươngphápniệmPhậttammuộihứachắcchắnvớingườithựchànhlà,nếuthựchànhnóđúngphépthìnhấtđịnhthấyPhật,chứkhôngcầnphảithiêuthân.KhôngcómộtđoạnnàotrongkinhThậplụcquánhaykinhVôlượngthọkêugọingườithựchànhphươngphápniệmPhậtthiêuthânhết.Vềýthứhai,muốnnóiHoằngtựthiêuvìsợsinhtử,điềunàyTứthậpnịchươngkinhĐTK784tờ723b27-c1,màĐàmHoằngchắcchắncóđọctới,xácminhrõlà,ngườitakhôngthểtựthiêuđểtránhsinhtửđược,giốngnhưngườivìsợlòngdâmcủamình,màđãchặtđứtbộphậnsinhdục.
Hơnnữa,CaoTăngtruyệnnóiHoằng"Nhỏtugiớihạnh,chuyênsànhluậtluậtbộ",ghirõnhưvậyHoằngbiếtgiớiluậtPhậtgiáorấtrõràng.MàhànhđộngtựthiêucủaHoằng,nhưtácgiảCaoTăngtruyện12tờ406a21-22làHuệHạonhậnxéttráivớigiớiluật(vigiới),tuyrằngnócócáiđẹpởchỗ"quênmình,bỏhếthìnhhài".Nótráivớigiớiluậtkhôngnhữngvìmìnhtựgiếtmình,mộtđiềugiớiluậtPhậtgiáocấm,màcònvìtrongkhigiếtmình,mìnhgiếtluônnhữngloàivậtkhác.Hạoviết:"Phậtdạythânngườicótámvạnhộtrùngcũngchếttheo.Chonên..khigieomìnhvàođốnglửa,khixéxácphânphátchongười,nênbiếtđólàtôigiếttrùng,mụcđíchnóthựcrõràng"Đốicáchnói,kimìnhtựthiêu,mìnhkhôngnhữngtựgiếtmình,màcòngiếtluônnhữngconvitrùngvàsinhvậtbámvàothânmìnhđểsốngnữa.Mộtngười"chuyênsànhluậtbộ"nhưĐàmHoằngtấtkhôngcónhữnghànhđộngmàýnghĩaquáhàmhồkhóphânbiệtnhưvậy.Nóđòihỏiphảicónhữngnguyênnhânkhác,quantrọngvàbứcthiếthơn,đểôngtựthiêu,ngoài"thềlòngvàAndưỡng".MộttrongnhữngnguyênnhânđólàQuânthiệnluậnvàSáuláthư.
QuânthiệnluậnvớikhuynhhướngPhậtgiáoxãhộicủatácgiảó,đãtiếncôngmạnhmẽvàonhữngthànhtrìquaniệmPhậtgiáotừtrướcchotớithờinóđượccoilàđươngnhiênPhậtgiáovàtấtyếuPhậtgiáo.Nóđãtiếncôngvàonhữngquanniệmvôthường,vôngã,niếtban,nhữngquanniệmmàkhôngcóchúng,tatưởngPhậtgiáokhôngthểtồntạiđược.Nócũngtiếncôngvàonhữngtintưởngnhưđờisau,kiếpsau,tịnhđộ,vàcoichúngnhưnhữngthứănlớnnóiláo,nhữngchuyệnkhôngcóthực,màngườitađặtđiềunên,đểmêhoặcthườngdân.Đốivớivấnđềđờisau,ôngđãdámthẳngtaylêntiếngnói:"ThíchCagiảithíchlàkhôngthật"
ĐờisauđókhiấytạmthờilàcóthựcđốivớitínngưỡngTịnhđộ,ôngchỉcóviệcđùa:"Nayhọcđòitheoánhthần,màkhôngcómộttấcsáng,nghiệmlấylinhbiến,màchẳngcómộtílạ,kẻcầnthànhkhôngthấyđượcmặtngườihiềncứu,ngườidốchọcchẳngtìmđượcsựthậtcủachuyện,lănghư.Nóđạilàcósựsốnglâukhônglường,nhưngaithâýđượcmộtônggiàtrămtuổi?ThiếtthavềsựcứngrắncủkinhKimCương,nhưngaingóđượcmộtvậtkhôngthốimục?".Viếtnhưthế,rõràngHuệLâmđãchếgiễutrựctiếpnhữngngườitintưởngPhậtADiĐàlànhữngkẻnhẹdạcảtin.
PhậtADiĐàvàothờiLâmđãđượcquanniệmnhưmộtvịPhật"ánhsángkhônglường"(amitahbhà,vôlượngquang)và"sốnglâukhônglường"(amitàyus,vôlượngthọ).VànhữngkinhđiểnTịnhđộ,màtathấytrên,đãhứahẹnlà,nếuaithựchànhphươngphápniệmPhậttammuộithìnhờsứcPhậtmàthấyđượcPhậtADiĐà.Trướcnhữngquanniệmvàhứahẹnấy.Lâmchỉbiếtvạchrasựphilýđángbuồncườicủachúng.Làmgìcóônggiàtrămtuổi,màbảocóvịPhật"sốnglâukhônglường".BảoPhật"làánhsángkhônglường",màaicóthâýđượcmộtchútánhsángkhông?NóilàthấyPhật,màngườisiêngnăngchíthànhthìaithấyđượcmặtđâu?.NêunênnhữngcâuhỏinhưthếlàtrựctiếptrahỏichínhniềmtinTịnhđộcủanhữngngườinhưHoằng,làxúcphạmvàochínhsựthiêngliêngcuảmộtniềmtinnhưvậy.NhữngngườitintưởngnhưĐàmHoằngcòncóphươngcáchnàokhácđểtrảlờinhữngcâuhỏiloạiđóđâu.Lýluậnlàmsaođượcvớinhữngngười,màngaycảđờisauhọcònkhôngtinlàcó,huốngnữa,làTịnhđộvàPhậtADiĐà.
Thêmvàođây,nhữngcâuhỏitrênđãkhaimànchonhữngtravấntiếptheovềviệckhôngthấychânhìnhPhậthiệnởđời.PhảichănggiáolývàphươngphápPhậtgiáochỉlà"nhữnglờinóisuôngkhôngthực",đểchonhữngngườitheoPhậtkhôngthấychânhìnhPhật,màcáckinhđiểnvàphươngphápPhậtgiáohứahẹn?PhảichăngđólàmộtsựsailầmvềquanniệmvàphươngphápthiềncủaKhươngTăngHộiđãxưacũ.PhươngphápquánPhậtVôLượngThọmớidunhậpvàothờiHoằnglẽnàolạikhôngcónhữnghiệuquảsao?TốithiểuquachínhbảnthânnhữngngườichủtrươngvàdunhậpnónhưKàlayasastathựcsựchứngkiếnmộtvàithầndị.Khônglẽnào,nhữngngườibảnxứthựctậpnólạivôhiệuchăng?
Đứngtrướcnhữngcâuhỏinhưthế,Hoằngchỉcócáchgiảiquyếttruyềnthốngduynhấthữuhiệulàđemchínhbảnthânmìnhrađểthínghiệm:Ôngđãtựthiêu.Ôngtựthiêu,đểchứngcớcơsởlýluậnvàphươngphápthựchiệnniềmtinônglàđúngđắnvàchínhđáng,việcvãngsinhvềthếgiớiCựclạclàcóthực.Nhưtrên,chúngtôiđãgiảthiếtĐạoCaovàPhápMinhcóthểsốngtạitrungtâmPhậtgiáoTiênSơn.KhiHuệLâmbịđuổiranướcta,cóthểLâmcũngđếnthămhayởtạmtạitrungtâmấy.VớimộttrungtâmtuhọcPhậtgiáolớn,chắcchắnnhiềucuộcbàncãivềnhiềuvấnđềkhácnhauđãxảyra.NgoàiĐạoCao,PhápMinh,HuệLâmvàLýMiễura,ĐàmHoằngrấtcóthểthamdựvào.Nótạonênmộtbầukhôngkhísôinổivềnhữngcuộcbàncãivànghivấn.
Thựcsự,đốivớinhữngvấnđềsiêuhìnhvàtinngưỡng,cứvàoxuthếcủathờiđại,chắcnhiềunghivấnđãđềxuất.TrongbảntiểusửcủaHoằngởCaoTăngtruyệndẫntrước,HuệHạo,khinói"dânởxómđềuthấyHoằngminhvàngsắcvàng,cỡimộtconnaivàng,đivềphíatâyrấtgấp,khôngnghỉhỏihan"đãviết:"Tăngvàtụcmớihiểusựthầndịcủaông"-đạotụcphươngngộkỳthầndị.Đọccâunày,tacócảmtưởnglà,cảnhữngnhàtuhànhlẫnnhữngngườiđờitrướcđókhôngtinvàonhữngsựthầndị,màcólẽHoằngđãđemquảngbá,doniềmtinTịnhđộvàphươngphápQuánkinhđemlại...Chắchọkhôngtinnhữngthứthầndịnhưthế.Chonên,bầukhôngkhítínngưỡngvàtrithứcbaotrùmHoằnglàđầydẫynhữngnghivấnvàkhôngtin.CóthểchínhnóđãnuôidưỡngchonhữngsuynghĩduylýkiểucủaLýMiễulớnmạnhlên,đểcóđủsứcmạnhđềxuấtranhữngtrahỏiđộclậpcủamìnhvềnhữngvấnđềcănbảncủatìnhtrạngtríthứcvàtôngiáođươngthời.
Mộtmặt,Hoằngcóthểđãthamdựvàonhữngcuộcbàncãivàquachúngđãđểlộýđịnhmuốnchứngminhsựthậtcủanhữnggìmìnhtinbằngcáichếtcủabảnthânmình,nênnhữngđồngđạocủaHoằng,trongđócóthểcóĐạoCaovàPhápMinh,đãngăntrở.Mặtkhác,Hoằngmuốnlàmthínghiệmvớichínhmình,màkếtquảchưacógìbảođảmsựthànhcôngcủanó.Cólẽ,vìhailýdođó,Hoằngđãlặnglẽvàlénlútthựchiệncuộctựthiêucuảmình.Lầnđầu,cuộctựthiêubấtthành,nhưngnửangườiHoằngđãbịcháy.Lầnthứhai,Hoằngmớithànhcôngvàđãđạtđếnnhữngthànhquảbấtngờ,làmsao"cảTănglẫntụcmớihiểurasựthầndị"cuảtínngưỡngvàphươngphápTịnhđộ.
Chonên,dùnhữngthầndịcủanó,vềlâuvềdài,cáichếtcủaĐàmHoằngđãkhôngcónhữngảnhhưởngquyếtđịnh.Trướcmặt,cóthểnóđãlàmchocuộcbàncãivềviệcthấyPhậtcủasáuláthưchấmdứt.Tớimộtmứcđộnhấtđịnh,nóđãxáclậptínngưỡngTịnhđộvàphươngphápquántưởngnóđãxáclậptínngưỡngTịnhđộvàphươngphápquántưởngniệmPhậttạitrungtâmTiênSơn,tuytahiệnchưathểkhẳngđịnhtínngưỡngvàphươngphápTịnhđộlàdoHoằngdunhậpvàoTiênsơnhaychúngđãcómặttạiđóvàHoằngđếnđểhọc.Dùvớitrườnghợpnàođinữa,thìđâychỉlàđónggópngắnkỳ,khônggâyrađượcmộttruyềnthốngvữngchắc,mộthọcphongtựtínvàsángtạo.
TrongkhisốngdẫnTịnhđộvãngsanhtruyệnnóiHoằng"khônglàmgìkhác"ngoàiviệctụngkinhVôlượngthọvàThậplụcquán,tacóthểgiảthiếtHoằngđãđóngmộtvaitròtíchcựctrongviệccổxúyviệchọctậpgiớiluật,tạocơhộivàkhôngkhíđểsaunàysảnsinhđượcnhữngngườinhưĐaọThiền.ĐónggópđâycủaHoằngphảinóilàcógiátrị,nhưngcũngkhôngdàihơi,bởivìkhôngdựngnênmộttưtràonghiêncứuvàhọctậpcóphêphánluậttạng.
Nhưngđócũnglànhữngsựthầndịcuốicùng.Xuthếcủacảđờilẫnđạo,cảTănglẫntục,tuy"hiểuđượcsựthầndị"khôngđặthyvọngvàniềmtincủanóvàonhữngthầndịnhưthế.Chúngkhôngđạibiểuchomộttưtràođilên,mộtýthứcđangvươnlêntrổidậy,trahỏivàđặtvấnđềvớitấtcảnhữnggìđanglưuhành.CáichếtcủaĐàmHoằngvừalàmộtchứngminhvừalàmộtbáohiệuchosựcáochungcuảmộtthờiđạiPhậtgiáo.
Thông tin bình chọn
Thơ - Văn mới cập nhật
Tìm kiếm thông tin
Lời ngỏ