Chương XI: Những Ngọn đèn Cuối Cùng: Huệ Thắng và Đạo Thiền
Vàonăm455TiênSơnlàmộttrungtâmgiáodụcPhậtgiáolớn,nơiđãchứngkiếncáichếtđầythầndịcủaHoằng,nơiởcóthểcủanhữngphápsưĐạoCaovàPhápMinh,vànơitạmnghỉchâncóthểcủaHuệLâm.TiênSơn,nhưvậy,lànơitậptrungnhữngnhântàiPhậtgiáocũngnhưtríthứcnướctathuởấy.Tasẽthấy,chínhtạiTiênSơnmànềnnghệthuậtTiênSơnthầntìnhvàđiêuluyệnrađời,thườngbiếtdướitênlànềnnghệthuậtVạnPhúc.TrungtâmTiênSơnvẫntiếptụcđóngvaitrògiáodụcvàtậptrungnhântàiPhậtgiáochođếnđầuthượngbánthếkỷthứVIvớisựxuấthiệncủanhữngngườikếtụckhônghổthẹnquanđiểmvàlậptrườngcủaĐạoCaovàPhápMinhvàhơnnữa,củaMâuTửvàKhươngTăngHội,đólàHuệThắngvàĐạoThiền.
VềHuệThắng
CuộcđờiHuệThắng,TụccaoTăngtruyện16tờ550c8-17chépthếnày:"ThíchHuệThắngngườiGiaoChỉ,ởchùanúiTiênChâu,lánhngụrừngđầm,thongdongngoạivật,tụngkinhPhápHoa,ngàykểmộtbiến,mỗinămcàngsâu.Ănmặctiếtước,tuỳthânvuidùng,theothiềnsưnướcngoài,ĐạtMaĐềBà,họccácquánhạnh.Mỗilầnvàođịnh,hếtngàymớiđứngdậy.LưuHộicủaBànhThànhragiữNamHải,nghetiếngkhiếnngườiđếnmời,dắttheocùngvề,nhânđóđếnởchùaUTê.Thaominhchekín,thườngtỏnhưngu.Ngườiởlâumớitrọng.Kẻhọcthiềnkínhmỹ.TạichùaUTê,tuyệtnhiênkhôngđòiphầnăn,chỉsốngnhờđồkhấtthực,hoàntoàntuântheosựthanhliêm.NămVĩnhMinhthứ5(487)dờiđếnởtinhxáDiênHiềnnúiChung.Từnhỏtớigià,lòngThắngtrinhbạchthẳngngay.TrongkhoảngThiêngiám(502-519)Thắngmất,xuânthu70".
TronglờitựaTụcCaoTăngtruyệnĐTK2060tờ425b21-24,ĐạoTuyênnóiôngviếttruyệnnhữngCaoTăngsốngchotớinăm646gồmcó340vịcóchínhtruyệnvà160vịchépphụvào.MộtkiểmsoátchínhnộidungTụcCaoTăngtruyện,thìkhôngnhữngcóđến485vịcóchínhtruyệnvà219vịchépphụvào,màcòncónhữngvịsốngtớigiữanhữngnăm664,nhưtrườnghợptruyệnHuyềnTrángởquyển4tờ446c8-459c10.SựtìnhnàychứngtỏvềđạithểTuyênđãhoànthànhTụcCaoTăngtruyệnvàonăm646,nhưngrồiôngtiếptụcbổsungvàchỉnhlýchotớilúcôngmấtnăm667.TruyệnHuệThắngcũngnhưtruyệnĐạoThiềnsaunàychắcđãđượcTuyênkhởithảongaytrongđợtđầu,dẫutakhôngcómộtđiểmchỉdứtkhoátnàochomộtkhẳngđịnhnhưvậy.
Bâygiờ,theoTuyênthìHuệThắnglàngườiGiaoChỉ.TheoCựuĐườngthư41tờ42b8-10nói:"GiaoChỉlàđấtLuyLâucủaquậnGiaoChỉđờiHán,nhàTuỳlấytênquậnđờiHánđặtlàmGiaoChỉ.NămVũĐứcthứtư(621)đặtbahuyệnlàTừLiêm,ÔDiênvàVũLập.Nămthứ6(623)đổilàmNamTừchâu.NămđầuTrịnhQuán(627)bỏchâuvàbỏbahuyện,sápnhậplàmGiaoChỉ"TânĐườngThư43thượngtờ9b11-12khôngnóigìmới,chỉthêmlà,huyệnTừLiêmcótênấyvìcósôngTừLiêmchảyqua.Nguyênhòaquậnhuyệnđồchí36tờ9a2-5vàTháibìnhhoànvũký170tờ8a3-b8cũngkhôngcungcấpnhữngdữkiệngìđángchúýhơn.Bằngvàonhữngtưliệuđây.GiaoChỉđờiĐườnglàmộthuyệncủaGiaoChâuvàgồmđấtcủabahuyệnTừLiêm,ÔDiênvàVũLập.
ThiềnuyểntậpanhchéptiểusửcủacácthiềnsưđờiLýđềughiTừLiêmvàÔDiênthuộcquậnVĩnhKhương.Kiếnvăntiểulục6tờ2a6nói:"ThờiLýTrần,đặttrấnVĩnhKhươngởTừLiêm".MụcKiêntrídiêncáchcủatỉnhHàNộitrongĐạiNamnhấtthốngchíđãđồngnhấtTừLiêmđờiĐườngvớihuyệnTừLiêmđờiNguyễn,tứcthuộchuyệnHoàiĐứctỉnhHàĐôngcũ.CònÔDiên,KhâmđịnhViệtsửthônggiámcươngmụctiềnbiên4tờ12a4-6nói:"ÔDiênlàđấtGiaoChỉxưa,nămĐườngVũĐứcthứ4(621)đặthuyệnÔDiêncùngvớiTừLiêmvàVũLậplàmbahuyệnthuộcGiaoChỉ.SửcũchuaÔDiênlàxãHạNổởTừLiêm".SửcũnóiđếnđấytứcĐạiViệtsửkýtoànthưngoạikỷ4tờ20a1.Kiếnvăntiểulục6tờ1b5-7cũngnhấttrívớiToànthư.Vậythì,cáctưliệuViệtNamđồngýlàTừLiêmvàÔDiênđềuthuộchuyệnTừLiêm.MàhuyệnTừLiêmlàthuộcđấthuyệnHoàiĐứccũ,naytứchuyệnTừLiêmthuộcngoạithànhHàNội.
HuệThắngmàĐạoTuyênghilạilàngườiGiaoChỉ,tấtphảisinhtạihuyệnTừLiêmthuộcngoạithànhHàNội.Tuyênnóiôngmấtkhoảngnăm502-519vàthọ70tuổi.Nhưvậy,ôngrađờikhoảngnhữngnăm432-449,tốithiểucũngphảitrướclúcĐàmHoằngtựthiêutớichínnăm.Ôngxuấtgialúcnàovàởchùanào,Tuyênkhôngnóirõ,nhưngđãghilàôngcó"ởchùanúiTiênChâu".Chonên,ôngcóthểđãxuấtgiavàtuhọcngaytừđầutạichùanúiTiênChâuđó.
CáitênTiênChâuxuấthiệnlầnđầutiênvàinăm623vàhếtdùngvàonăm637.ĐâylàmộtđiểmchỉchobiếtĐạoTuyênphảiviếttruyệncủaHuệThắngcũngnhưĐạoThiềnphảigiữahainămđó.TheoCựuĐườngthư41tờ43a2-8,lailịchTiênChâuthếnày:"BìnhhuyệnXươngQuốc(...)NămVũĐứcthứtư(621)đặtĐạoChâuởhuyệnlãnhbahuyệnBìnhĐạo,XươngQuốcvàVũBình.Nămthứ6(623)đổilàmNamĐạoChâulạiđổilàmTiênChâu.NămTrinhQuánthứ10(637)bỏTiênChâu,đemXươngQuốcnhậpBìnhĐạothuộcGiaoChâu".TânĐườngthư43thượngtờ9b13-10cũngviếttươngtự,chỉxácđịnhrõhơnlà,chínhnămVũĐứcthứ6(623)NamĐạochâuđổilàmTiênChâu.Nguyênhòaquậnhuyệnđồchí38tờ12b6-9nói:"HuyệnBìnhĐạo...ởtâybắccáchphủ50dặm,vốnlàđấtcủamọiPhùNghiêm,thờiNgômởlàmquậnVũBình,đặthuyệnBìnhĐaọthuộcnó.TiênSơnởphíađôngbắccủahuyện13dặm,cáchđồiẨnvàitrămdặm,làmcửaTâycủaLongbiên"VìLongBiênởsáthuyệnBìnhĐạovàcóTiênSơnlàm"cửatây"chomình,nênnócũngcógiaiđoạnbịsápnhậpvàoTiênChâu.
CựuĐườngthư41tờ42b12-43a2viết:"LongBiênvốnlàLuyLâu,thủtrịcủaquậnGiaoChỉđờiHán...NămVũĐứcthứtư(621)ởhuyệnĐạtBahuyệnLongXuyên,VũNinhlàBìnhLạc.NămTrinhQuánthứnhất(627)bỏLongXuyên,đemVũNinhvàBìnhLạcnhậpvàoLongBiên,cắtthuộcTiênChâu.Nămthứ10(637)bỏTiênChâu,đemLongBiênthuộcGiaoChâu".TânĐườngthư43thượngtờ9b13chéptươngtợ,chỉtrừLongXuyên,nóviếtthànhLongChâu.Tháibìnhhoànvũký170tờ7a9-b3và9a9-bvềhuyệnLongBiênvàBìnhĐạo,tổnghợpnhữngnguồntàiliệutừNguyênhòaquậnhuyệnđồchícũngnhưCựuĐườngthư,đềunhấttríTiênChâulàdoNamĐạochâuđổithànhvàonăm623đếnnăm627sápnhậpthêmhuyệnLongBiênnữa.Cuốicùng,theonóthìnămTrinhQuánthứ12(639)mớibỏTiênChâu,đểtáchthànhhuyệnLongBiênvàBìnhĐạo.
TiênChâu,nhưvậy,làđấthaihuyệnBìnhĐạovàLongBiên,trênđócónúiTiênhayTiênSơn.Chắcchắn,nócótênTiênChâuvìnócóTiênSơn.MàTiênSơntheonhữngxácđịnhdotathiếtlậpởtrướclànúiLạnKhatạitỉnhBắcNinh.Dothế,TiênChâuphảichiếmmộtphầnđấtBắcNinhvàVĩnhPhúc.TiênChâumộtkhiđãvậy,thìTiênChâusơn,haynúiTiênChâu,tấtkhôngthểchỉmộtngọnnúinổidanhnàohơnlàngọnTiênSơn,tứcnúiLạnKha.TiênChâusơntừđócũnglàTiênSơn.VàchùanúiTiênChâutấtkhôngthểchùanàokháchơnlàchùaTiênSơn,nơiđãxảyravụtựthiêucủaĐàmHoằngtađãbànqua.
SốngtạichùaTiênSơnhayTiênChâusơn,HuệThắngưathongdongtrongrừngnúi,tậptrungsựchúýcủamìnhvàokinhPhápHoa,"Mỗingàytụngmộtbiến,tíchlũytheothángnăm".KinhPhápHoavàothờiHuệThắngđãcócảthảybalầndịch.LầndịchđầutiêndoCươngLươngLâuTiếpvàĐạoThanhthựchiệntạinướctavàonăm255dướitênPhápHoatammuộikinh.Bảnnày,khiTăngHựuviếtXuấttamtạngkýtậpvàokhoảng497,thìđãmất,nhưPhíTrườngPhòngghlạitrongLịchđạitambảoký5tờ56c19-24.CátTạngviếtPhápHoaduýĐTK1722tờ649c25-29vàonăm549cũngnóinóvớibảndịchcủaChiĐạoCănthựchiệnnăm335,"haibảnấymiềnnamkhôngcó".BảnthứhailàcủaTrúcPhápHộdịchnăm286vớitênChínhPhápHoakinhhiệncòn..BảnthứbalàcủaChiĐạoCăn,vàbảnthứIVlàcủaCưuMaLaThậpdướicáiđầuđềnổitiếngDiệuPhápliênhoakinh.Trongsốbốnbảndịchđó,tahiệnkhóbiếtchắcHuệThắngdùngbảnnào.NhưngcứvàotìnhtrạngsửdụngdịchphẩmcủaLaThậptrongviệctríchdẫncủanhữngtácgiảsáuláthư,tacóthểgiảthiếtHuệThắnghẳnđãdùngDiệuPhápliênhoakinh.
Sauđó,Thắngđãtheohọccác"quánhạnh"vớimộtvịthiềnsưnướcngoàitênĐạtMaĐềBà(Dharmadeva)Tungtíchvịthiềnsưnàytahiệnkhôngbiếtmộttígì.Tênôngkểởđâylàlầnduynhất,chonên,quanđiểmcũngnhưphươngphápthiềncủaông,takhôngthểnàoxácđịnhđược.Tuynhiênnếuhiểu"quánhạnh"lànhữngphươngphápthiềnquánnhưquánhơithở,tứcanbanthủý,quánbấttịnh,quánkhôngv.v..thìthiệncủaĐạtMaĐềBàlàmộthứthiền,doKhươngTăngHộitruyềnthụ.Ngượclại,nếuhiểuquánhạnhlà"quánhạnhtức",mộttrongsáu"tức"củagiáopháiPhápHoa,thìquánhạnhcủaĐạtMaĐềBàlànămloạiquánhạnh,màphẩmphânbiệtcôngđứccủakinhPhápHoanóitới,đólàtuỳhỷ,đọctụng,thuyếtpháp,thựchànhhếtlụcđộ,thựchànhthựcsựlụcđộ.VìHuệThắngchuyêntrìtụngPhápHoa,quánhạnh,ôngtheohọc,rấtcóthểlàloạiquánhạnhvừanói.NếuvậyThắnglàmộttrongnhữngngườiđầutiênnêulênthuyếtquánhạnhtức,màsaunàyđãtrởthànhmộtbộphậntrọngyếutrongthuyếtsáutứccuảgiáopháiPhápHoa.Dâũthế,vìtiểusửThắngnóilà"Thắngmỗilầnvàođịnh,hếtngàymớiđứngdậy",quánhạnhdoĐạtMaĐềBàtruyềntraochoôngchắcvẫnlàloạiquánhạnhdoKhươngTăngHộiquảngbávàchủtrì.NóvẫntiếptụcđượcthựchànhnhưtrườnghợpĐạoThiền,tasẽthấydướiđây.
VớisựchuyênchúkinhPhápHoavàthựchànhthiềnquánđó,đạophongcủaThắngđãđồnxa."LưuHộicủaBànhThành,khiralàmthúNamHải,ngheđạophongấy,đãsaingườiđếnmời,dắttheocùngvề".ChữhộicủaLưuHội,bảnCaoLychépbộmịchvớichữquinêncácbảninkhácđềuchépnhằmthànhchữtíchtứcgồmbộmịchvớichữtrách.NhưngvìĐạoTuyênxácđịnhrõLưuHội,ngườisaimờiHuệThắng,làcủaBànhthành,tabiếtchữhộidúngraphảiviếtbênbộmịchbênchữhội.KiểmtralạicácsáchsửTrungQuốcthờiHuệThắng,tathựcsựcómộtLưuHội,gốcngườiBànhThành.NamTềthư48tờ5a7-6a11chép:"LưuHộitênchữSĩChươngngườiBànhThành".
CứtiểusửcủaHộiởNamTềthư,ôngsinhnăm457vàmấtnăm502,lúcmới45tuổi.Thuộcmộtgiađìnhquyềnquíthờiđó,lúcđầuônglàmtảquânchủbộchoDựChươngvươngTiêuĐạoNgưng,rồithăngdầnđếnLụcsự.NhưngvìcómộtsựxíchmíchgiữaNgưngvàtháitửVănHuệ.Hộisợlụyđếnthân,nên"riếtxin"(khổcầu)ratrấnnhiệmmộtquậnbiêngiới.ÔngbènđượccửlàmtướngquânNamKhương.Sựviệcnàyxảyralúcnào?KhảotruyệncủaTiêuĐạoNgưngtrongNamTềthư22tờ3b10-11thìsựxíchmíchxảyrakhoảngnăm485,vìcáichiếumởrộngphongấpchoNgưngcủaTềVũđế.Dothế,việcđitrấnNamKhươngcủaHộichắcchắnphảivàonămấy.TruyệncủaHuệThắngnóiHội"ralàmtháithúNamHải"(xuấtthủMamHải).NamHảicóthểlàmộtviếtlầmcủaNamKhương,vìphầnChâuquậnchícủaNamTềthư14tờ10b9và11a7liệtNamHảivàNamKhươnglàmhaiquậncủahaichâukhácnhau.NamHảithuộcQuảngChâu,cònNamKhươngthuộcGiangChâu.CũngcóthểNamHảilàmộttênchungchỉmộtgiảiđấtphíanamnằmtiếpgiápvớibiển,nhưcâu"QuảngChâutrấnbờbiểnbếnam"(QuảngChâutrấnNamHảitântế),màNamTềthưdùngđểmôtảQuảngChâu.Mộtkhihiểunhưthế,nócóthểbaogồmluôncảNamKhương.LưuHộiratrấnNamKhươngnăm485.
ỞNamKhương,Hội"nhữnglúcrảnhrỗiviệcquân,chuyênýgiảngdạy",đếnnỗimộttêntaimắtcủaVũđếlàTrầnHồngđãphảitâu:"NamKhươnglàcáicổhọngcủabachâu,nêncầnphảicóngườigiỏiviệccaitrị,hácóthểđểchothú7trẻtuổigiảnghọcxửlýsao?".Nhưvậy,khiratrấnNamKhương,Hộiđãtổchứcviệcdạyhọc,saymêđếnnỗibịbáocáovềtrungươnglàchuyênloviệcdạyhọc,màbỏbêchínhsựHộilàmộtngười"giỏiứngđối","thôngminhnhạybén,cóvănnghĩa,giỏichữviếtlệ,nhiềulầnbịgọithưởng,đốiđápđẹpđẽmẫntiệp,trongsốđồngliêu,ítngườiđượcđãingộkịp",cósoạnNăngthơnhândanh.ConngườivănhọccủaHộilànhưthế,nênkhiratrấnnhiệmNamKhương,ôngtổchứctrườngdạyhọcthìcũngkhôngcógìđángngạcnhiên.
ChínhtạitrườnghọctạiquậnNamKhươngđó,màHộinghe"đạophongcủaThắng,saingườiđimời,dắttheocùngvề".HộiraNamKhươngnăm485.ĐâycũnglànămchínhquyềnVũđếquyếtđịnhsaiLưuGiairađánhchiếmGiaoChâu.LýThúcHiếnsaukhingoạigiao,đểgiảiquyếtkhôngxong,đãđểchoLưuHộitiếnquânchiếmđóngnướcta,vàhẳnđãchuẩnbịngườiđểchỉbanămsauPhụcĐăngChiđãphụchồilạiđượcchínhquyềntựtrịcủamình.Trongthờigianchiếmđóng,GiaiđãrasứcvơvéttàinguyênvànhântàicủaGiaoChâuđểcốngnạpchoTrungQuốc.Lịchđạitambảoký3tờ44a3ghi:"ThánggiêngnămVĩnhMinhthứ5(487)GiaoChâudângmộtviênngọcchâucaohaitấc,đủlàmmộttượngPhậtngồi".TượngPhậtngồibằngngọcchâunàychắcGiaiđãcướptừmộtngôichùahaymộtnhàPhậttửcủanhândânta.KhôngnhữngcướpcủaGiaicòncướpngười.ViệcLưuHội"nghetiếngsaingườimời"cướpnhântàicủanhândânta,làmộtvụlưuđầyđốivớiHuệThắng.
Đặtvàomộtkhungcảnhlịchsửnhưvậy,tabâygiờmớihiểuhànhtrạngvàtháiđộcủaHuệThắnglúcbịbắtvềTrungQuốc.ĐemvềTrungQuốc,HộiđãđưaThắngđếnởtạichùaUtê.ChùanàycũnggọilàchùaUThêdựngvàonăm457tạinúiNgưuđầuở40dặmphíanamhuyệnThượngNguyênphủGiangNinhtỉnhGiangTê,tứckhôngxatrịphủcủaNamKhươngbaonhiêu.ViệclàmcủaHuệThắnglúcởchùađâyđãbiểulộcaođộýthứcphảnkhángvàbấthợptác,biểulộcaođộsựphẫnuấtvàchốngđốicủaThắngđốivớichínhLưuHội,tênđạidiệntrựctiếpcủachínhquyềnVũđế.
Trướchết,Thắngđã"thaominhchekín,thườngtỏnhưngu"Thaominhlàsựtàigiỏithôngminh,Thắngđãdấuhết,coimìnhnhưkẻngu.Nóirõra,ThắngđãkhônghợptácvớiLưuHộitronggiảngđươòngđểgiảngdạy.Cólẽ,đốivớiThắng,làmsaocósựgiảngdạychonhữngtênxâmlượcđểnóđixâmchiếmnướcmình.HuệThắngsinhravàlớnlênhầunhưhoàntoàntronggiaiđoạnđấtnướctađộclập.Thởhítđượcbầukhôngkhíđộclậpthựcsựgầnhaimươinămấy,Thắngđãýthứcnóquígiáđếnmứcnào.Chonên,khibịbọnxâmlượcbắtvềTrungQuốc,tấtnhiênThắngđãchốngđốimãnhliệt.ThắngđãkhônghợptácdạydỗvớiLưuHộivàthườngtỏranhưngu.ChỉnhữngngườiởlâuvớiThắng,hiểuđượctâmtrạngvàbiếtthựcsựtàinăngcủaông,mớikínhtrọng.NhữngngườiPhậtgiáohọcthiềnvớiông,khôngnhữngkínhtrọng,màcònbịlôicuốntrướcvẻđẹpcủatháiđộvàcuộcđờiThắng.Nóikhácđi,chỉnhữngngườitintưởnglàcóchíhướngvàđồngtìnhủnghộmình,Thắngmớibàytỏtâmsựvàquanđiểmcùngtàinăngmình.
Cóthểnói,HuệThắngđãthểhiệncaođộkhôngnhữngtháiđộngườitríthứcPhậtgiáoViệtNam,màcòncủangườitríthứcViệtNamtrướckẻthù.Đólàmộttháiđộbấtkhuất,bấthợptác,chốngđốiđếncùng.HìnhảnhHuệThắnglàmộthìnhảnhđẹptronglịchsửchốngngoạixâm,đấutranhgiảiphóngdântộccủanhândânta,saonótươngphảnvớinhữngconngườiquỳlụy,luồnlọtnhụcnhãkiểuLýTiến,LýCầm.
Khôngnhữngchốngđốivềphươngdiệntríthức,HuệThắngcònchốngđốingaytrongnếpsốngcủamình.ÔngđãkhôngchịuăncơmdonhàchùacungphụngmộtnhàchùadotênbắtmìnhlàLưuHộigiúpđỡ.Chonên,cơmấylàcơmcủakẻđịch.Thắngchỉsốngnhờvàophầnvệ.PhầnvệlàmộtphiênâmchữphạnPindapata,tứcnhữngđồăndoPhậttửbỏvàobìnhbátcủacácvịtăngmỗibuổisánghọđikhấtthực.Nhưvậy,Thắngsốngnhờvàonhữngđồănmìnhxinđượctừnhândân,nhữngđồăndonhândânTrungQuốctựnguyệncúngchoHuệThắng.Vềphươngdiệnchínhtrị,tacóthểnóihànhđộngấycủaHuệThắngthểhiệnmộtquanđiểmchốngđốirấtđángchúý.Đólà,ôngchốngđốiđếncùngnhànướcvànhữngtênthốngtrịxâmlượcTrungQuốc.NhưngđốivớinhândânTrungQuốc,ôngkhôngchốngđốihọ,ôngcoihọnhưanhem,nhưnhữngngườicùngcảnhngộcóthểgiúpđỡmình.TháiđộvàquanđiểmnàycuảThắnggiảithíchchothấyhầunhưrõràngquátrìnhtiếpthuvàđấutranhcuảdântộctađãgiúpnhândântađánhgiávàxácđịnhđúngđắnkẻthùtruyềnkiếpcủamìnhlàai.ChúngtấtkhôngthểlànhândânTrungQuốc,màtuyệtđạiđasốcũngbịbóclộtápbứcnhưnhândânta.ViệcsốngnhờvàophầnvệcủaThắngthựcđầyýnghĩa.Nhưngthựcsựnóchỉcóýnghĩađóthôisao?ChỉvìquanđiểmchínhtrịmàThắngđãsốngnhưthếsao?Đươngnhiên,nókhôngchỉcóýnghĩađóvàcũngkhônghoàntoànvìquanniệmấy.Nhưngmọihànhđộngcủaconngười,nhấtlàngườiđãbịkẻthùbắtvàýthứccaođộtìnhtrạngbịbắtcuảmình,thìphảicómộtýnghĩachínhtrịvàlýdochínhtrịnhấtđịnh,khôngthểchốicãi.
ChúngtôikhôngphủđịnhkhíacạnhlịchsửcủavấnđềsốngnhờphầnvệcủaHuệThắng.VàothếkỷthứV,tạimiềnnamTrungQuốccómộtphongtràodoPhápĐộchủtrương,kêugọitậpthểtănggiàPhậtgiáohãytrởvềnếpsốngnguyênthủycủathờiĐứcPhật,đấylàquấnyvàngvàcầmbìnhbátđixinăn,chứkhôngănmặctheolốiPhậtgiáoTrungQuốc.Phongtràonàylôicuốnkháđôngngười,trongđócócảngườicongáiđãđixuấtgiabiếtdướitênnicôPhổMinhcủathứsửTrươngMục,vịthứsửcuốicùngcủanhàLưuTống,khiLýTrườngNhânkhởinghĩa.Chonên,nógâyranhữngbàncãicựckỳxônxaomàchúngtôicónóiquaởtrước.PhảichăngThắngđãchịuảnhhưởngcủanếpsốngtưtràođó?HaysốngnhờphầnvệlàmộtlốisốngtươngđốiphổquátcủaPhậtgiáoViệtNamthờithắng?Sựthiếuthốntưliệuhiệnnaykhôngchophéptrảlờimộtcáchchắcchắnvừanêu.Chúngtôivẫnnghĩ,việcsốngnhờphầnvệcủaThắngchủyếulàdotháiđộvàquanđiểmchínhtrị,biểuthịmộtsựchốngkhángđốivớinhữngtênđãbắtmình,đãxâmlượcnướcmình.
HẳnvìtháiđộvàhànhđộngchốngđốicủaThắng,LưuHộitấtkhôngthểsửdụngThắngtheoýđồcủaminhđược.Dovậy,hainămsau,tứcvàonămVĩnhMinhthứnăm(487),chúngđãchođờiHuệThắngvềởtỉnhxáDiênHiềnởChungSơn,cáchKiếnNghiệpkhôngxa.TừđâychođếnlúcThắngchếtvàokhoảngnhữngnăm502-519,tronggầnbamươinămnàyThắngđãlàmgì,ĐạoTuyênkhôngchobiết.Ôngchỉviết:"Từtrẻtớigià,lòngThắngtrinhchính".Bìnhluânnàyrõràngkhôngchỉđơnthuầnnhằmđếntháiđộvàquanđiểmchínhtrịcuảông.Thắngkhôngnhữngtrungtrinhđốivớiđạo,màcònđốivớidântộc,khôngnhữngchínhtrựcđốivớiđạo,màcònthẳngthắnđốivớikẻthù.
CuộcđờiHuệThắngnhưvậyđó.Ôngmấtlúc70tuổi.ĐạoTuyênkhôngchobiếtôngchếtởđâu.CóthểtạiChungSơn.NhưngcũngrấtcóthểtạiTiênSơn.Trongtrườnghợpsau,HuệThắnghẳnđãtrởvềnướctavàothờinhữngchínhquyềntựtrịcủaPhụcĐăngChivàLýTắc.CólẽvìThắngđãrờiTrungQuốcnênhànhtrạngcủaôngbamươinămcònlạiTuyênđãkhôngbiếtđểghi.Dầusaochăngnữa,HuệThắngđãcómộtsốảnhhưởngnhấtđịnhnàođóđốivớiPhậtgiáoTrungQuốc,nhấtlàvớiphongtràothiềnđanglênđểtêntuổicủamìnhđượcxuấthiệntrongsửsáchTrungQuốc.
HuệThắngđãđượcTuyênxếpvàohạngnhữngngười"tậpthiền",trướccảBồĐềĐạtMaQuanniệmvàphươngphápthiềncủaôngđãcóngườihọc.Tuyênviết:"Kẻhọcthiềnthìkinhmỹ".Nhưngnhưđãnóiởtrên,tahiệnkhómàbiếtđíchxácnộidungvàphươngphápthiềncủaông.Vềviệcaiđượctruyềnthụquanniệmvàphươngphápấy,tacũngkhôngthểnàorõ.ChỉbiếtThắngcómộtuytínvàảnhhưởngnhấtđịnhđốivớigiớiPhậtgiáo,nênđãkínhcẩnghilạitênông.
HuệThắngđãsốngvàđãchếtnhưthế.Họcphongvàtưtưởngcủaông,dùtrướcnhữngthiếuthốntưliệuvừanói,vẫnthểhiệnthứhọcphongvàtưtưởngcủanềnPhậtgiáoMâuTửKhươngTăngHội,saukhibịLýMiễu,ĐạoCaovàPhápMinhtrahỏi.Ôngtiếptụcvàoviệctintưởngđọckinh,vàoviệcngồithiềncảngày,hẳnđểmuốnthấyPhật.Điềunày,tasẽthấyrõởtrườnghợpĐạoThiền.
VềĐạoThiền
TụcCaoTăngtruyện21tờ607b1-17đãviếtthưnày:"ThíchĐạoThiền,ngườiGiaoChỉ,sớmthoátlưỡiđời,lậptínhphươngnghiêm,tuthângiữgiớitrongsạchsánhcáccaođức,lànghọtăngtụcđềuquíThiềnkhắckỷ,màtrọngThiềnđốchành.ChùanúiTiênChâuxưabịnhiềucọphại,Thiềnđếnởđó,nạnấyliềnxa.KhingheCánhLăngvươngnhàTềrộngmởthiềnluật,dựngnhiềuchỗgiảng,ngườitangàndặmruỗixe,cùngđếnKimLăg.Họđềulàtiêulĩnhcuảbốnbể,ngườitàicuảđờivàtaygiỏitrongđạo.Thiềntruyềndạysáchhayrấtthông.Banđêmkhôngngủ,thamkhảokinhmàu,vângtìmlờithậ.ĐếnnămVinhMinhthứnhất,(483),dulịchquanhàcửacủakinhđô,đểđếnởchùaVânCưHạtạiChungSơn.ThiềnvângđiềukhiểnTăngchúng,nổitiếngvìrộngdùngluậtThậptụng.Dạyđàotrảiqua,tăngnitinvângnênuytínchấnphát,tiếngtămbiếtkhắp.Thiềnđiềmđạmdạyngười,bàncãicóphongthái,nênkẻchịuthọgiớivớiThiềnởtạikinhđô,sốvượtquángàn.HọcđồthừngđếnngheThiềngiảngkhôngthiêúdướimộttrăm.Thiềnthíchdiệtgiácvàquán,luônnáunúixa,nêúồnàoquácảnhđêm,bèntìmcáchluibước,lạiănnhữngthứcănhoangdã,mặcnhữngđồtồità,miệngkhôngbaogiờnóichuyệnphùphiếm.Nếucóaichođồngonđẹp,bèntuỳtheomàcấpphátchonhữngngườinghèođau.Cáigiàucuảsựtritúc,hávượtđượcư!Cuốiđời,Thiềnđếnởnhàcủachùa,chôndấumìnhởnúirừng,khônggiaothiệpvớithếcuộccaosang,chịukhổlậphạnh.Ngườitalấythếlàmbuồn,nhưngThiềnvẫnkhôngthayđổisựvuicủamình.VàonămĐạithôngthứnhất(527)Thiềnmấtởchùanúi,xuânthu70".
Thiềnmấtnăm527lúc70tuổi,nhưvậyphảisinhvàonăm457.NhưHuệThắng,ôngngườiGiaoChỉ,tứcquêquánvùngTừLiêmthuộcngoạithànhHàNộihiệnnay,nhưtađãthấbàncãi.Ôngxuấtgiatừnhỏ,nổitiếnglàkhắckỷvàđốchànhđốivớihàngxómcũngnhưTăngtục.ĐạoTuyênkhôngnóirõThiềnxuấtgiaởchùanào,nhưngchắcchắnkhôngphảilàchùanúiTiênChâu,đểsaunàyôngđãđếnởvàlàmchonạncọphạingườihếtđi.Thiềnởchùađó,baolâutakhôngbiết,cóthểtớinhữngnăm479,lúcôngkhoảng25tuổi.Khoảngtớinăm479ấy,bởivìThiềnphảiquaTrungQuốcvàothờiđiểmđó,haychậmlắmthìcũngphảimộthainămsauthôi.Lýdochưakhẳngđịnhnày,tasẽthấydướiđây.
TheoĐạoTuyên,thìThiềnquaTrungQuốc,khi"ngheCánhLăngvươngnhàTềrộngmởthiềnluật,dựngnhiềunhàgiảng"CánhLăngvươngnhàTềtênlàTiêuTửLương,ngườiconthứhaicủavũđếđượcphongCánhLăngquậnvươngnăm483,lúcVũđếlênngôi.TiểusửcủaLươngtrongNamTềthư40tờ1à-6b4chỉghihailầnVươngtổchứcnhữngđạihộiPhậtgiáo.Mộtxảyravàonăm487,màTiêuTửHiểnchépởtờ4b2-3:"Mờidanhtăngđến,giảngnóiPhậtpháp,tạonênkinhbốitheonhạcđiệumới.SựthạnhhànhcủaĐạovàđờiởGiangTảchưatừngcó".Vàmộtvàonhữngnăm488-489,màNamTềthư40tờ5b1-3viết:"LạicùngvớitháitửVănHuệcùngưađạoThíchvìhaingườirấtthiếtvớinhau,TửLươngkínhtincàngdốclònghơn.NhiềulầntổchứctraigiớiởchùaKỳViên,nhómhếttriềuthầnchúngTăng.Đếnviệcbưngđồănđưanướcuống,hoặctựmìnhlàmviệcđó.Đờiphầnnhiềucholàthấtphép".HaiđạihộiPhậtgiáovừaghi.Thiềnchắcchắncóthamdự,nhưngchúngkhôngphảilànhữngđạihộiđầutiên,bởivìnăm483ThiềnđãcómặttạiKimLăng,rồiđếnởtạichùaVânCưHạcủaChungSơn.Vậythì,ThiềnphảiquaTrungQuốctrướcnăm483haytốithiểuvàonămđó.
Quảnghoằngminhtập19tờ323a27-b8và323b9-c4cóchéplạihailásớdoThẩmƯớcthảo.LásớđầunhanđềNamTềhoàngtháitửgiảigiảngsớnóirằng:"Hoàngtháitửvàongày15tháng4nămKiếnNguyênthứtư(482)nhómcácbậcvọngTăngĐạiThừaởvườnHuyềnPhô,ancưtrongaobaúcấmuyển,đềuđemcúngđủlầuquíđàiđẹpchoPhậtvàchúngTăng.Đếnngàyrằmthángbảykínhxinbỏthânbáucúngxemãocânđaiphàm99vật.Nguyệnđemsứcđó,trùmkhăpcõichếtngườisống,khiếnđếthấtvữngbềnnhưnúiTungnúiHoa,dânđenđượchưởngcáiphướcnhânthọ..."Lásớnàynhưvậy,TrầmƯớcthảochoVũđế,chacủaLương,xácđịnhcómộtđạihộiPhậtgiáokhácdoVũđếtổchứcvàonăm482.ĐạoThiềnchắcphảithamdựđạihộiancưkếthạnày.
NhưngĐaọTuyênnóiThiềnquaTrungQuốcvìngheCánhlăngvươngtổchứctrườnggiảng.Lásớthứhainhanđề"TềCánhLăngvươngphátgiảngsớviết:"(...)Cánhlăngvươngđiệnhạ(...)bènvàongàymồng8thánghainămVĩnhMinhthứnhất(483)đặtchiếugiảngởkinhđô,nhómdanhTăngtạicungkhuyết.Họđềulànhữngbậcsâurõchântục,đosuốtdanhtướng,chiachẻnhỏkhôngbịvướngmắc,gặpmốingờthìliềnhiểu,cùngnhómởtinhlôPhápVântrongkinhkỳ,nóitiếnghuyềnchosáuloài,mởcửaphápchovạnđại".Nhưthế,ĐạoThiềnđãvềKimLăngvàodịptổchứcđạihộinăm483nàycủaTiêuTửLương.NhữnggìTrầmƯớcviếtvềnhữngngườithamdựđâyhoàntoànnhấttrívớinhữngmôtảcủaĐạoTuyênvềhọtrongtruyệncuảThiềnởtrên.Vậy,vàonăm483,lúcmới28tuổi,ThiềnđãnổitiếnglàmộtdanhTăng"sâurõchântục,đosuốtdanhtướng".
Ngàynay,Xuấttamtạngkýtập12tờ85b12-86b17cóchépmộtbảnmụclụcnhanđềTềtháitổCánhlăngVăntuyênvươngpháptậplục.Tronglờitựa,TăngHựucónóiôngchéplạinhữngsáchvởcònsótlạisaucái"đạihộitốtđẹp"(giahội)doCánhLăngvươngtổchức.Phảichăngnhữngsáchvởliệtratrongnólàthànhquảcủađạihộinăm483?TiếcrằngHựukhôngnóirõniênđạicủacáiđạihộiôngthamdự,nêntakhôngthểnàotrảlờicâuhỏivừanêu.Tuynhiêntacóthểgiảthiếtmộtphầnchúnglàthànhquảcủađạihộiđó,bởivìđạihộinăm487chỉchủyếutạonênmộtnềnlễnhạcPhậtgiáomới.TềTháiTổCánhlăngVăntuyênvươngpháptậplụcdothếlàmộttậphợpthànhquảnhữngđạihộidoTiêuTửLươngtổchức,trongđónhữngbảnvănliênhệtớigiớiluậtThiềnchắcthamdựsoạnthảo,nhưChúƯu-bà-tắcgiới3quyển,Giớiquảtrangnghiêm1quyển,Thọgiớitinhhoằnggiớithức1quyển...
ĐạoThiềnđếnTrungQuốcdothếkhôngthểnàosaunăm483.Đếnnămnày,nướctavẫnlàmộtnướcđộclậpdướichínhquyềnđộclậpcủaLýThúcHiến.ThiềnđếnTrungQuốcdothếkhôngphảidobọnxâmlượcbắtépđi,nhưtrườnghợpcuảHuệThắng.Ngượclại,ThiềncólẽđãdochínhchínhquyềnLýThúcHiếngởisang,nhằmthựchiệnnhữngsáchlượcngoạigiaocủamình.KểtừkhiTiêuĐạoThànhdựngnênnhàNamTề,đãnhiềulầnvuaTềđòiđiđánhGiaoChỉ,đểthuđấtđaivềchoTrungQuốc.NhưngLưuThiệnMinh,mộtkhaiquốccôngthầncủanhàTề,đãviếtmộtbảnđiềutrầngồm11điều,trongđóđiều11khuyênlàkhôngnênđánhnướcta.NamTềthư26tờ5b9-12chépthếnày:"Điềuthứ11chorằngvìGiaoChâuhiểmquạnhởngoàichỗyếuhoang,đếnthờiTốngmạt,chínhhìnhhàkhắc,bènđitớichỗoánphản.Nayđạihóamớibắtđầu,nênlàmchonónhớbằngơnđức,chưanênxanhọctướngsỹ,daođộngbiêndân.Hơnnữa,đấtkiachỉsảnxuấtnhữngthứchâubáuthậtchẳngphảinhữngthứthánhtriềucầngấp.Việcđánhdẹpđángnênthưthảđìnhlại"Chonên,mớilênngôivàotháng4,tháng6TiêuĐạoThànhđãrachiếunhậnLýThúcHiếnlàmthứsửGiaoChâu.
KhiTiêuĐạoThànhchếtnăm482,TiêuDinốinghiệpdướitênVũđế,chắclạidởtròbànbạcviệctiếnquânđánhnướcta.ViệcĐạoThiềnquaTrungQuốcvàonăm483dothếhẳnnhằmvậnđộngchậnlạinhữngmưuđồloạiđó.Quảvậy,trongbảntiểusửcủaTiêuTửLươngởNamTềthư40tờ3a13-b4cómộtlờitâucủaLươngviếtvàonăm486bànvềviệckhôngnênđánhGiaoChâu"GiaoChâuquạnhhiumộtdải,thậtchỉlàhoangphục.Nóỷthếxanênđếnlàmkháchchậm,ấycốnhiênlàsựthường.Từkhiđứctrongmởvận,nóđãnạpkhoảngvềkhuyếtxinnhậnchức,nênđặtnóngoàiviệclườngđo,khôngcầnphảinóinữa.Nayđemlínhhuyệnmàđiđánhxa,đườngquamuôndặm,việcđôngítkhácnhau,thếchủkháchkhônggiống,đemnghỉngơiđợinhọcmệt,thìsựtoànthắngkhómàtấtyếu.Lạimentheođườngmàtuyểnquânchođủsứcquân,thìdânđinhôhợp,việctráivớisựluyệntậpvàtinhnhuệ.QuảngChâuchứatuổikhôngcónăm.Việtchâubinhlươngsạchthiếu.Thêmvàođó,nếuđứngramượnthìchỉdẫnđếnchỗphiềnnhiễudân.Ngutôinóirằngviệcxincủa(Lý)ThúcHiếnkhôngnênnghetheo.Bắtloạnthìhếtkhinhnhờn,nênđợicơhộisau.Tuyhoãnnămtháng,lẽbắtsốngnólàtấtyếu.Bớtdứtphátđộngviệcnhọcnhằncủatốnhaolựcdịcy.LưuGiaichuẩnbịgiápbinhđểgiúp(đánhdẹp)miềnTươngChâu.Uylựckhiđãđưara,bọngiặckiếntấttựphục".
LờitâuvừadẫncủaCánhLăngvươngTiêuTửLương,nhưđãnói,làviếtvàonăm486,tứcbốnnămsaukhiNamTềthư56tờ7a10-13nóiNhàTềđãcửLưuGiai"làmthứsửGiaoChâu,đemlínhquậnNamKhương,LôLăngvàThỉHưngđểđánhởGiaoChâu.ThúcHiếnnghe,saisứnguyệnxinthayđổi,vàinăm,dâng12độiđâumâubằngbạcròngvàlôngchimcông.ThếTổkhôngchịu,ThúcHiếnsợGiaiđánhúp,điđườngtắttừTươngChâuvềchầu".Rõràng,đếnnăm486,vấnđềGiaoChâuvẫnchưagiảiquyếtxong.Chonên,tuytrêndanhnghĩa,nhàTềđãcửLưuGiailàmthứsửvàonăm483,nhưngtrênthựctế,chínhquyềnđộclậpLýThúcHiếnvẫntiếptụcdằngcovớibọnxâmlượcbằngconđườngngoạigiao,trongđónhữngngườinhưĐạoThiêngiữmộtvaitròtốiquantrọng.
DẫuĐạoTuyênnói,Thiền"ngheCánhlăngvươngnhàTềrộngmởthiềnluậtdựngnhiềuchỗgiảng",tathấynhiệmvụcủaThiềnkhôngchỉđơnthuầnlàmnhữngviệcnhư"truyềndạysáchhay",hay"thamkhaỏkinhmầu,tìmvânglờithật".SựkiệnTiêuTửLươngcònviếtlờitâutrênvàonăm486chứngtỏgiữaThiềnvàLươngđãcónhữngliênhệchínhtrịnàođó,màngàynaytakhôngthểtảđược.Cầnchúýlà,LươngdùngmộtphầnnàolýdomàLưuThiệntrướcôngđãdùngđểthuyếtphụcTiêuĐạoThành.Vìthế,tuynóinăm483giaoLưuGiaicấtquânđánhGiaoChâu,nhàTềvẫnchầnchừkhôngdámraquânhẳn,tốithiểuchotớinăm486.Cómộtvấnđềnêuralà,khihaibênđangdằngco,thìchắcGiaivànhàTềcũngđưaramộtsốyêusách,trongđócócảviệcbắtépHuệThắngvềNamKhươngchoLưuHội,màchúngtôiđãđặtvàokhoảngnăm485.
KhácvớiThắng,ngườibịbắtép,ĐạoThiềnđãthamdựtíchcựcvàođờisốngvănhóavàtínngưỡngcủaTrungQuốc,đặcbiệtcủagiớithốngtrị,nhằmthựchiệnđồngthờinhữngnhiệmvụchínhtrịcóthểcủamình.Dovậy,sauđạihộiPhậtgiáonăm483vàdờiđếnởtạichùaVânCưHạ,ThiềntiếptụcdựvàocácđạihộiPhậtgiáotiếptheocủanhữngnăm486,48,489v.v...ThiềnđãđiềukhiểnđờisốngchúngtăngởtạichùamìnhbằngluậtThậptụng,nổitiếngđếnnỗiĐạoTuyênđãxếpôngvàohàngnhững"luậtsư".Thiềnđãdạydỗ,họctròkhôngbaogiờdướimộttrăm.Nhữngkẻquiy,tônthiềnlàmthầykhôngdướimộtngàn.NhưngThiềnvẫntiếptụcnếpsống"hoangthựctệy"vàaicóchogìngonđẹpthìliềnđemcấpphátchonhữngngườinghèođau.Thiềnđãthểhiệnmộttínhnhânđạosâuxa.Cuốicùng,Thiềnraởngôichùalàmgiữarừng,đểtránhgiaothiệpvớiđờicaosang.ĐiểmnàychứngthựcchogiảthiếtcủatavềnhiệmvụchínhtrịcủaThiền.Trongkhisốngcuộcđờinghèohènđầytínhnhânđạovừanói,Thiềnđã"thíchdiệtgiácvàquán".Thếthì,giácvàquánlàgì?.
Đạitríđộluận17tờ186a14-21viết:"Thôtâmsựniệmthìgọilàgiác,tếtâmphânbiệtthìgọilàquán.Vínhưđánhchuông,tiếngđầutothìgọilàgiác,tiếngsaunhỏnhẹdầnthìgọilàquán.Hỏi:A-tỳ-đàmnóitừdụcgiớiđếnsơthiền,giácvàquántươngưngtrongmộtdụcgiớiđếnsơthiền,giácvàquántươngưngtrongmộttâm,naysaonóithôtâmsơniệmthìgọilàgiác,tếtâmphânbiệtthìgọilàquán?Đáp:haipháptuyởmộttâm,nhưnghaitướngnókhôngcùngnhau,khigiácthìquánkhôngrõràng,khiquánthìgiáckhôngrõràng,vínhưmặttrờimọcthìcácvìsaokhônghiệnranữa".Giácvàquánnhưvậy,lànhữngtừcựudịchcủavitarkavavicàratiếngphạn,màsaunàynhữngngườitândịchnhưHuyềnTrángđãphiêndịchlàtầmvàtứ.ChúnglàtâmsởrấtquantrọngđốivớinhữngngườituthiềnkiểuKhươngTăngHội,bởivì,nhưĐạitriđộluận17tờ186a26-28,viết"kẻthựchànhthiềnbiếtgiácvàquántuylàthiệnpháp,nhưngchúngnhiễuloạnđịnhtâm,tâmmuốnrờichúngnênmắngchúnglàgiácvàquán,dấylêncáiýniệm:giácvàquánnhiễuloạnthiềntâm".
Thựchànhthiềndothế,phảikhutrừgiácvàquán.Ấythì,thiềnđâylàloạithiềngì?Đạitríđộluận17tờ168a4-6nói:"NếucóTỳ-kheorờicácdụcvàcácphápácbấtthiện,cógiáccóquán,rờisốnghỷvàlạc,thìvàođượcthiềnthứnhất".Nóviếttiếpởtờ168b1-3:"Nhờnhữngnhânduyênthứnhất".Nóviếttiếpởtờ168b1-3:"Nhờnhữngnhânduyênnhưvậy,mắngtráchgiácquán,khigiácvàquándiệtthìbêntrongthanhtịnh,cộttâmkhigiácvàquándiệtthìbêntrongthanhtịnh,cộttâmvàomộtchỗ,khôngcòngiác,khôngcònquán,địnhsốnghỷvàlạc,thìvàođượcthiềnthứhai".Vìgiácvàquánhaynhiễuloạnđịnhtâm,nênngườitaphảidiệttrừ.Khidiệttrừchúng,ngườitachứngđượcnấcthiềnthứhaicủathứthiềnbốnnấc.
ĐạoTuyênnóiĐạoThiền:"thíchdiệtgiácvàquán".Nhưthế,rõràng,thiềncuảĐạoThiềnvàthứthiềndoKhươngTăngHộitruyềnthụvàquảngbá.ĐạoThiềnmuốndiệtgiácvàquán,đểchúngkhôngcònnhiễuloạnđịnhtâmnữatheoquanniệmthiềncủabốnnấcấy.TrườngpháithiềndoHộithànhlậptrướcđóhơnhaitrămnămnhưvậyvẫntiếptụcđượckếthừa.NhưngđếnThiền,thìThiềnlàngườikếthừacuốicùng,màtabiếtmộtcáchđíchxác.CóthểQuánDuyênlàmộtvịthiềnsưcuốicùngkháccủathiềnpháinày.SongtahiệnkhôngcómộtđiểmgìchothấyquanđiểmvàphươngphápthiềncủaQuánDuyên.Chỉbiếtrằng,khiTì-ni-đa-lưu-chiđếnnướctavàonăm560thìngườihọctròcủaQuánDuyênlàPhápHiềnđãbỏDuyênmàđếnlàmđệtửcuảChi,đểkếthừavàquảngbathứthiềnmớinày,đạibiểuchomộtthứPhậtgiáomới,mộtgiaiđoạnPhậtgiáomới.
MộtkhiđãxácđịnhtưtưởngvàphươngphápthiềncủaThiềnnhưvậy,việccoiThiềnlàngườikếthừacủathiềnpháiKhươngTăngHộilàmộtđiềutấtnhiên.ĐạoTuyênđãtỏrakhôngchínhđángkhixếpThiềnvàohạngnhữngngười"rõluật"."Rõluật"(minhluật)thìThiềnđãthựcsựnổitiếngvềviệcđó.ÔngcólẽlàmộttrongnhữngngườiPhậtgiáoViễnđôngđầutiênápdụngđờisốngluậtlýtưởngcủaPhậtgiáovàođờisốngthựcsựcuảtậpthểcácnhàtuhànhvàđãápdụngmộtcáchthànhcông.Tuynhiên,đờisốnggiớiluậtkhôngphảilàđờisốngmàThiềnđãsống.Tráilại,chínhthiềnvớiphươngphápbốnnấccủanóđãđượcôngthựchành.Dovậy,taphảicoiThiềnnhưmộtthiềnsư,vàhơnnữa,mộtngườikếtụcdòngthiềncuảKhươngTăngHội.
Cuốicùng,ĐạoThiềnđãmấtvàonăm527,hưởngthọ70tuổi.ĐạoTuyênnóiôngmấtở"chùanúi"(sơntự).Phảichăng"chùanúi"đâylàchùanúiTiênChâu,màôngtừngởbốnmươinămtrướcđó?PhảichăngnóchỉchùaVânCưHạtạiChungSơn?CứvàomạchvănchùaVânCưHạcủaChungSơn,bởivìkhôngnhữngThiềnđãcóđệtửvàhọctròtạingôichùaấy,màsaunàyhìnhnhưsự"hoangthựctệy"củaôngcũngxảyrađây.Tuynhiên,cũngcóthểchùanúilàchỉchùanúiTiênChâu.VàothờiThiền,việctrởvềquêhươngcủamìnhchưatỏrakhókhăngì,nhưtacóthểbiết.Nhữngchínhquyềntựtrịhaynửatựtrịvẫntiếptụcnhaucaitrịnhândân,chotớikhiLýBônxưngđế,khôngđưaramộtngăncảnnào.Dùvớitrườnghợpnàođinữa,Thiềnđãchết.CáichếtcủaThiềnđãkéotheocáichết,nếutacóthểtạmgọinhưvậy,củamộtthờiđạiPhậtgiáo,thờiđạicủaPhậtgiáoquyềnnăngvàcủaphápthiềnbốnnấc,lặnglẽmởmànchomộtthờiđạiPhậtgiáomới.CùngvớiHuệThắng,ĐạoThiềnđãđạibiểuvềphươngdiệnPhậtgiáochonhữnggìđangđixuống,chonhữnggìhếtkhảnăngđápứngyêucầucủathờiđại.
ChúngtôiđãcoiHuệThắngvàĐạoThiềnlànhữngngọnđèncuốicùngcủamộtthờiđạiPhậtgiáo,nhưcáiđầuđềđãphảnảnhmộtphầnnào.Họlànhữngngọnđèncuốicùng,vìhọđãsinhravàlớnlêntrongtìnhtrạngkhủnghoảngcủanềnPhậtgiáothờihọ.Họđãcốgắng,cùngvớiĐàmHoằng,thựchiệnnhữngvớtvátcuốicùngcuảnhữnggìnềnPhậtgiáođócókhảnăngđápứng.Nhưngnhữngvớtvátấycũngkhôngcứunổimộtcáigìđangtrênđàđixuốngtấtyếucủanó.
GiốngnhưĐàmHoằng,họđãcónhữngđờisốngrấtđẹp,đầytínhnhânđạo.Họbiểulộmộtlòngyêunướcsâuxa,thểhiệnđượctrọnvẹntâmthứcvàtháiđộcủatríthứcPhậtgiáocũngnhưtríthứcViệtNamtrướcnhữngvấnđềchungcủađấtnước.Mỗimộtngườiđãchứngtỏcáchthếđónggópcủamìnhvàosựnghiệpđấutranhgiảiphóngcủadântộc.Họđãcólậptrườngrõrệtđốivớikẻthù.Họyêutổquốc,nhưngđồngthờilòngyêucủahọcũngmangtínhnhânđạosâuđậm.Họđãbấtkhuấttrướckẻthù,nhưnghọcũngbiếtcáchhợptácgiaiđoạnvớichúng.
Vớitấtcảnétđẹpấy,họcũngchỉlànhữngngọnđèncuốicùng,bởivìhọcphonghọvẫnchưavượtrakhỏinhữngthiếtđịnhdoMâuTửvàKhươngTăngHộithiếtđịnhmấytrămnămvềtrướcchomộtgiaiđoạnlịchsửnhấtđịnh.HọchưađápứngnổinhữngyêucầucủamộtthờiđạiđanglêncủaPhậtgiáocũngnhưcủadântộcmàđỉnhcaolàcuộcxưngđếcủaLýBôn.Họvẫncònômấpướcmơvềnhữngquyềnnăngsiêunhiên,vềnhữngkhảnăngbiếnhóathoátkhỏikhônggianvàthờigian,khôngliênhệvớinhândânvàđấtnước.Trongkhiđó,cácchínhquyềntựtrịvànửatựtrịtiếptụcnhaurađời,tậpdượtdầndầncáiquyềnnăngsiêunhiên,cáikhảnăngbiếnhóaxưanayđểướcmơđangtrởthànhhiệnthực,đangtrởthànhnhữngsứcmạnhchomình:HọvẫncòntiếptụcnếpsốngthiềncủaKhươngTăngHội,màchưathấythờiđạiđangđòihỏinhữnggìmớihơn.HuệThắngvàĐạoThiềndovậyvẫnchỉlànhữngngọnđèncuốicùng.
VềNềnnghệthuậttiênsơn
Quanhữngtrìnhbàytrên,TiênSơntỏralàmộttrungtâmgiáodụcPhậtgiáolớn,lànơitậptrungphầnlớnnhântàiViệtNamthếkỷthứnăm.TabiếtchắcchắnnhữngngườinhưĐàmHoằng,HuệThắngvàĐạoThiềnđãxuấtthântừđó.NhữngngườikhácnhưĐạoCaovàPhápMinhcóthểsốngởđó.HuệLâmvàTríBân,khibịđuổikhỏiTrungQuốchẳncũngđếnviếng,nếukhônglàởlạingaytạitrungtâmấy.ĐólàngôichùaTiênSơnhayTiênChâusơn.ChúngtađãthànhcôngđồngnhấtTiênSơnvớiTiênChâusơn,vàđãđặtnóởnơingọnnúiLạnKhahiệnnaytạilàngPhậttíchhuyệnTiênSơntỉnhHàBắc.
Chínhtạingọnnúiấy,trêndichỉchùaVạnPhúcdựngtừthờiLýThánhTônnăm1057,màvàonhữngnămbamươicủathếkỷnày,mộtsốdiliệukhảocổhọcđãquậtđược,trongđócómộtsốbệđávớinhữngkhắchìnhđángchúý.Chođếnngàynay,niênđạicuảnhữngbệđáấyđềunhấttríđặtvàokhoảngthếkỷthứX-XIcủathờiLý_1.LýdođểthiếtđịnhniênđạivừanêuxuấtpháttừsựtracứulailịchngôichùaVạnPhúc,màBezaciercholàkhônglêntớiquánăm865,khiCaoBiềndựngchùaKimNgưucủaông,vì"khôngmộttưliệuchophéptagiảthiếtmộtcáchnàokháchơn_2".Ngàynay,vớisựpháthiệnrangôichùaTiênSơnhayTiênChâusơn,chúngtabâygiờcóthểđẩylailịchngôichùaVạnPhúccũvềvớinhữngthếkỷthứV,nếukhônglàsớmhơn.Vậythì,nhữngbệđátìmđượctạichùaVạnPhúccóthểlànhữnggìcònlạicuảngôichùaTiênSơn,vàphảithuộcthếkỷthứV.CoinhữngbệđáấylàcủachùaTiênSơn,vàđặtnóvàothếkỷthứVsẽsoisángchotanhiềuvấnđềhiệnđangphủkín.
TheomôtảcủachínhBezacier,mỗimặtcủabệđácókhắcởtrungtâmmộthìnhlábồđềcóhìnhhoasenởgiữa,haibênlàhình10nhạccôngsửdụngnhữngnhạccụ,mỗibên5người,đangsửdụngnhữngnhạckhí.Vớinhữngmôtảấy,Bezacierđãnhậnxétlà,vềphươngdiệnthếtàivàdángđiệunhữngkhắchìnhtrênbệđácónhữngnétrấtgiốngvớinềnnghệthuậtVânCươngvàmộtphầnnàoLongMôncủaTrungQuốc.NềnnghệthuậtVânCươngvàLongMônđềurađờivàothếkỷthứnăm_1.Vìtrướcđây,BezacierkhôngthểtruynguyênchùaVạnPhúcvềmộtngôichùanàosớmhơnngôichùaKimNgưucủaCaoBiền,nênôngđãđềxuấtýkiếnchorằngnềnnghệthuậtnhữngbệđátìmthấytạidichỉchùaVạnPhúckhônggìhơnlàtrảidàicủanềnnghệthuậtLongMônvànhấtlàVânCương.NhưngbâygiờtađãtìmthấyTiênSơnhayTiênChâusơnxuấthiệnvàothếkỷthứVrồi,thìkhôngcólýdogìmàphảigiữquanđiểmấy.Nềnnghệthuậtnhữngbệđárađờicùngmộtlần,nếukhônglàsớmhơn,sovớinềnnghệthuậtVânCươngcũngnhưLongMôntiềnkỳ.
Khôngnhữngthế,chínhsựrađờicùngmộtthếkỷnàygiúptathấytạisaochúngcónhữngnétgiốngnhauvềthểtàivàdángđiệu.VàđâylàbằngcớkhácchotakhẳngđịnhnhữngbệđátìmthấytạiVạnPhúcphảithuộcvềchùaTiênSơnvàtạonênnềnnghệthuậtTiênSơncủathếkỷthứV.TabiếtvàocuốithếkỷthứIVđầuthếkỷthứV,nềnnghệthuậtPhậtgiáoTrungQuốcchịuảnhhưởngcủanềnnghệthuậtPhậtgiáoẤnĐộ,bởivìchínhnhữngnhàsưẤnDộđãchỉvẽchonhữngnghệsĩTrungQuốccáchthứclàmsaođểtượngtrưngPhật.ChuyệnHuệViễnnhờgặp"mộtthiềnsưKếTânvàmộtđạosỹluậthọcnướcNam"chỉchocáchvẽPhật,màPhậtảnhminhcủaViễnghilạitrongQuảnghoằngminhtập15tờ198a10-13,làmộtthídụ.Nềnnghệthuậtnướctavàothưởấychắccũngómộttìnhhìnhtươngtự,tứcnhữngnhàtruyềngiáoẤnĐộtứccácnướcchịuảnhhưởngẤnĐộđếnvẽchonhândântacáchthứctượngtrưngPhậttheoquanđiểmcủanềnnghệthuậtPhậtgiáoẤnĐộ.
MànềnnghệthuậtVănCươnglànềnnghệthuậtPhậtgiáoxưanhấtTrungQuốchiệncòn,vànềnnghệthuậtTiênSơnlànềnnghệthuậtPhậtgiáoViệtNamxưanhấtđangcó,thìsựgiốngnhauvềmộtsốnétởthểtàivàdángđiệulàmộtlẽtựnhiên.Tuycảmhứngcókhácnhau,chúngđềuxuấtpháttừmộtnguồnkiếnthứccơbảnvềảnhtượngvàbiểutrưng.Chonên,việctượngtrưngPhậtbằnghìnhlábồđềgiữalòngcóhoasencuảnềnnghệthuậtTiênSơncũngnhưcủaVânCươngvàLongMôntiềnkỳđãcónhữngliênhệmậtthiếtvớicáchthứctượngtrưngPhậtcủanềnnghệthuậtSanchi_1.RồiđếnnhữngnhạcthầnBezaciernhậnxétchúngcónhữngnétgiốngvớinhữngkhắchìnhtìmthấytạichùaCóiởtỉnhVĩnhYên,màkhắchìnhtạichùaCóivớinhữngGarudalạicónhữngliênhệvớinềnnghệthuậtChàm.
Vàothếkỷthứnămvàsáu,tạimiềnnamTrungQuốcxuấthiệnnềnnghệthuậtHươngTượngsơn.NhữngtượngPhậtcủanềnnghệthuậtnàycónhữngnéttươngtựvàtượngPhậttìmthấytạiĐôngDươngởnướctacủanềnnghệthuậtChàm.CảhainềnnghệthuậtđâyđãphảnảnhvềthếtàivàdángđiêunềnnghệthuậttượngPhậtAmaravatìvàAnuruddhapuracủaẤnĐộ_1.Nhưthế,nhữngnhạcthầncuảbệđácónhữngnétgiốngvớinhữngkhắchìnhtạichùaCóichịuảnhhưởngChàm,thìđócũnglàlẽtựnhiên,căncứvàotìnhtrạnggiaolưuvănhóavànghệthuậtxảyrakháthườngxuyênvàothờiấy.
Nóitắt,nhữngbệđátìmthấytrêndichỉchùaVạnPhúc,cứvàonhữnglýdovừatrìnhbày,phảitrảlạichonềnnghệthuậtTiênSơn,màtừtrướctớinayđãbịquênlãng.Ngaycảlúcmàtachưathểápdụngphươngphápniênđịnhbằngđồngvịphóngxạđốivớichúng,vàchỉcầndựavaòlailịchchùaVạnPhúcvàthểtàicùngdángđiệucuảnhữngkhắchìnhtrênbệđá,tacũngcóthểtạmthờiđềlênýkiếnvừanêu.KếtluậnnàysẽđưatađếnmộtsốhệluậnrấtquantrọngđốivớilịchsửâmnhạcViệtNamvàPhậtGiáoViệtNammàchúngtôiđãbàntừtrước.Ởđây,chúngtôichỉcầnthêmlà,vớitìnhtrạngtríthức,tínngưỡngcùnghọcthuậtvừamôtả,nhândântavàothếkỷthứnămđãthừasứctạodựngnênmộtnềnnghệthuậtnhưnghệthuậtTiênSơnvớinhữngbệđátìmthấy.
ĐểđónggóptưliệuthànhvănchonhữngđiềutrakhảocổhọctrongtươnglaivềnúiLạnKha,chúngtôithửtìmxemsauchùaTiênSơnhayTiênChâusơnnúiLạnKhacòncóchùanàokhácnữakhông?TruyệnPhápHiềntrongThiềnuyểntậpanhnóiHiền(?-626)lậpchùa.ChúngthiệntrênnúiThiênPhúcởTiênDu.NúiThiênPhúcnàycũnglànúiTiênDu,bởivìtruyệnCứuChỉnóiChỉđếnởchùaQuangMinhTiênDu,trongkhitruyệnĐạoHuệnóiHuệởchùaQuangMinhnuíThiênPhúc.MànúiTiênDu,donhữngđồngnhấtởtrước,lạilànúiLạnKha.Dovậy,sauchùaTiênSơn,còncóchùaChúngThiệncủaPhápHiền.NgoàiHiền,trongtìnhtrạngtưliệuhiệnđại,tacóchùaKimNgưucuảCaoBiền.RồiđếnnhữngchùadựngxungquanhnúiấyvàothờinhàLý.
NềnnghệthuậtTiênSơnđãchứngtỏnềnnghệthuậtViệtNambướcnhữngbướcdàitừnềnnghệthuậtĐôngSơnLịchtrường.Vớinétkhắcđiêuluyện,vớinhữngbộmặtngườivuitươikhoẻmạnh,vớinhữngtrangtríhìnhlábồđềvớihoasen,nóđãthểhiệnmộtsứcsống,mộthọcphongvàmộtthểnghiệmsâuxacủađờisốngPhậtgiáocủanhândânta.Nónóilênkhảnăngsángtạovàbiểutrưngđặcthùcuảquanniệmvềnétđẹpcủavớimọinghệthuậtcuảmộtthờiđại.VànghệthuậtấybiểutượngPhậtgiáo,nólênkhôngítsứcsốngcuảPhậtgiáothờibấygiờ.
Nềnnghệthuậtđầysángtạovàđiêuluyệnnàyđươngnhiênthểhiệnkhảnăngmỹcảmcaođộcủanhândânta.Nhữngngườinghệsĩthamdựvàoviệcxâydựngnó,tatấtphảikẻđếnnhữngvịHòathượngvàthiềnsưđãtừngsốngtạiTiênSơn,nhưĐạoCao,PhápMinh,HuệThắng,vàĐạoThiền.Đâylàmộtlựclượngnghệthuậttươngđốimạnhmẽ,chứngtỏsựpháttriểnđồngđềucủanềnvănhóadântộcta,chuẩnbịchosựrađờicủanướcVạnXuânsắpđến.Nóitắt,nềnnghệthuậtTiênSơncũnglàmộtbiểuhiệnchomộttưtràoPhậtgiáođanglên,rũsạchhếtnhữngướcmơvềviệcthấymộtchântìnhPhậtởđời,Phậtbâygiờphảilàmộtcáigìvôhình,nhưngcóthểtìmthấyởbấtcứnơiđâu,giốngnhưsứcmạnhcuảconngườituykhôngthểthấyđượcnhưnglạicónhữngtácdụngvôcùnghiệuquả.ĐócóthểcoilàcơsởlýluậncủanềnnghệthuậtTiênSơnnày.
ChúngtôiđãbànsơsựliênhệgiữaPhậtthểquancủaSáuláthưvàquanđiểmlýluậncủanềnnghệthuậtâý.ỞđâychúngtôichỉnhấnmạnhthêmviệctượngtrưngđứcPhậtbằnglábồđềởtạiTiênSơnđãthểhiệnmộtPhậtthểquanmới,màsaunàytathấyxuấthiệnrấtrõrệttrongnềnPhậtgiáoPhápVân.
Thông tin bình chọn
Thơ - Văn mới cập nhật
Tìm kiếm thông tin
Lời ngỏ