Lịch sử Phật giáo Việt Nam

Mục lục
• Lời giới thiệu
• Chương I: Thời kỳ Phật giáo Hùng Vương
• Chương II: Phật Giáo sau thời Hai Bà Trưng
• Chương III: Khâu Đà La Man Nương và Đức Phật Pháp Vân
• Chương IV:
• Chương IVb: Mâu Tử và Lý hoặc Luận
• Chương V: Khương Tăng Hội
• Chương VI: Đạo Thanh, Chi Cương Lương Tiếp và Pháp Hoa Tam Muội Kinh
• Chương VII: Tình trạng Phật giáo Việt Nam thế kỷ thứ IV
• Chương VIII: Sáu lá thư và cuộc khủng hoảng của nền Phật giáo thế kỷ thứ V
• Chương VIII-B: Sáu lá thư và cuộc khủng hoảng của nền Phật gia'o thế kỷ thứ V
• Chương IX: Sơ Thám về Huệ Lâm và Quán Thiện Luận
• Chương IX-B: Sơ Thám về Huệ Lâm và Quán Thiện Luận
• Chương X: Sáu lá thư và cái chết của Đàm Hoàng
• Chương XI: Những Ngọn đèn Cuối Cùng: Huệ Thắng và Đạo Thiền
• Chương XII: Về Trí Bân và Giải Hàn thực Tán Phương

QuanghiêncứuvềSáuláthưxưanhấtcuảlịchsửvănhọcvàPhậtgiáonướctaởtrên,chúngtôiđãcódịpgiớithiệuvàphântíchsơvềmộtnhàsưTrungQuốcbịđuổiranướctavàogiữathếkỷthứVtênHuệLâmvàtácphẩmQuânthiệnluậncủaông.Conngườicũngnhưtácphẩmcủanhàsưnàyquathếkỷđãgâyranhiềubàncãikhálôicuốn.Khôngnhữngthế,chínhtrongnhữngphátbiểuởQuânthiệnluậnđãtạocơhộichosựrađờicủasáuláthưvừanói,nhằmtrảlờivàbácbỏnhữngkếtluậnmàQuânthiệnluậnđềlên.Ngoàira,LâmcóthểđónggópkhôngítvàosựthànhcôngcủacuộckhởinghĩaLýTrườngNhân.Dovậy,conngườivàtácphẩmHuệLâmcànglôicuốnhơnnữađốivớicôngtácnghiêncứuvănhọcPhậtgiáovàchínhtrịViệtNam.ChúngtôivìthếđềnghịtìmhiểuởđâycuộcđờicủaHuệLâmvàdịchlạibảnQuânthiệnluậnvừakểnhằmcunghiếnmộtphầnnàotưliệuchonhữngtrakhảosau.

CuộcđờicủaHuệLâm,cứCaoTăngtruyệnquyển7ĐTK2059tờ368a11-21,thìnhưthếnay:"ĐệtửcuảĐạoUyênlàHuệLâmvốnhọLưu,ngườiTầnquận,giỏihếtcáckinhđiểnvàTrangLão,hayđùagiỡn,ưanóicười,sởtrườngvềviệcviếtláchnêncóHuệLâmtập10quyển,nhưngtínhkiêungạo,lạihaytựkhoekhoang.UyênthườngđếnthămPhóLượng,Lâmtớichỗtrước,bènngồi.ĐếnkhiUyêntới,Lâmkhôngtrílễ.Uyêngiận,nóngcảmặt,LượngbènphạtLâm20trượng.TốngThếTổkínhtrọngLâm,chodẫntớithămthìLâmthườnglênngồitrêncáigiườngmột.NhanDiênChi,mỗikhicódịp,đềuchêtrách.Vualiềnkhôngvui.Sauđó,LâmviếtBạchhắcluận,tráivớilýnghĩaPhậtgiáo.TháithúHoạnhDươngHàThừaThiêncùngLâmđọgiáp,giúpnhaukíchdương,làmraĐạttínluận,cũngcâunệmộtbên,màchêtráchThíchgiáo.NhanDiênChivàTônBínhKiểmbáchaicuốnluậnấy,mỗingườihơnmộtvạnlời.Lâm,khihuỷphááophápcuảmình,bịđuổiraGiaoChâu,đờinói:"Uyêncôngthấymatinhtứclàconngườinàyvậy".

ĐọcquatiểutruyệnnàycủaLâm,mộtkiểmsoáttưliệungoạitạichứngthựcchotanhữngchitiếtsau.Thứnhất,vềtruyện"Lâmlênngồitrêncáigiườngmột"vàsự"chêtrách"củaNhanDiênChi,chúngtacóthểtìmthấytrongtiểusửcuảNhanDiênChiởTốngthưquyển73tờ7a4-6:"LúcbấygiờSamônThíchHuệLâmvìcótàibavàhọcthứcnênđượcTháiTổquítrọngthươngyêu.Mỗikhichogọivàothăm,Lâmthườnglênngồitrêngiườngmột.DiênChirấtghét,nhânđangsay,bạchvớivuarằng:"XưaĐồngTửthamcùngcỡixe,ViênTynghiêmsắcmặt.Đấylàchỗngồicuảbậctamthai,hálạicóthểkhiếnkẻhìnhdưcùngở?Vuađổisắcluận.

TốngthưdoTềVũđềvàomùaxuânnămVĩnhMinhthứ5(487)ralệnhchoTrầmƯớcviếtvàviếtxongvàotháng2nămVĩnhminhthứ6(488)HuệHạoviếtCaoTăngtruyệnkhoảngnăm530vàchắcchắnlàsaunăm519,dothếhẳnphảilấychitiếtvừanóiởTốngthư.Kiểmsoátnàygiúptađínhchánhmộtsailầmkhátolớon,màhìnhnhưtấtcảnhữngbảnkhắctừthờiTriệuTốngtrởđicủaCaoTăngtruyệnđềuphạmphải,đấylàTốngTháiTổcủanhàLưuTốngyêuthươngvàquítrọngLâm,chứkhôngphảilàTốngThếTổ,nhưchúngđãcó.TốngTháiTổtứcTốngVănđế,trịvìgiữanhữngnăm424-453;cònTốngThếTổtứcTốngHiếuVũđế,trịvìnhữngnăm454-464.

ChitiếtthứhailiênquantớichuyệnLâmviếtBạchhắcluậnvàđọgiápvớiHàThừaThiên.Văncúcuảhaichitiết,Hạochắcphảirúttừbàivăn"trảlờiTốngVănđếvềviệctándươongPhậtgiáo"củaHàThượngChitrongHoằngminhtậpquyển11ĐTK2102tờ69a13-b4;"LúcbấygiờcóSa-mônHuệLâm,giảmặcáothầytu,màhủybánggiáophápcủamình,viếtracuốnBạchhắcluận.TháithúHoạnhDươngHàThừaThiêncùngLâmđọgiáo,giúpnhaukíchdương,viếtĐạttínhluận,cũngcâutrệvềmộtphía,mắngchêThíchgiáo.TháithúVĩnhgiaNhanDiênChivàtháitửtrungxánhânTônBínhđềulànhữngngưòitínđạo,kiểmbáchaicuốnluậnấymỗingườihơnmộtvạnlời.LâmvàThiênbanđầucũngcóthưtừluitới,nhưngcuốicùngbịbẻlý,họbènthôi.BínhnhânđóviếtquyểnKinhPhậtluận,đểmởrộngtônchicuảmình.Vuakhenhay".

HàThươngChi,cứtiểusửcủaôngtrongTốngthưquyển66tờ3a2-6b,sinhnăm382vàmấtlúc79tuổivàonăm460.

Vềnhữngchitiếtkhác,chúngtakhôngcónhữngtưliệungoạitại,màvăncúđãđượcHuệHạodẫnnguyênvănnhưhaichitiếtvừathấy.Tuythế,đốivớimộtsốnhânvậtvàchitiếtnhưĐạoUyên,liênlạccủaUyênvớiPhóLượng,tàibacủaHuệLâmvàviệcLâmbịđuổiranướctađềucóthểkiểmchứng.Thứnhất,vềĐạoUyên,thầyHuệLâm,HạođãghilạithếnàytrongCaoTăngtruyệnquyển7tờ368a2-11:"ThíchĐạoUyên,họQuan,khôngbiếtngườixứnào,xuấtgiadừnglạichùaĐồngAnởkinhsư,nhỏgiữgiớiluật,lớnhọcnghĩatôn,cáckinhnhữngluậtkhônggìlàkhôngthôngđạt,nhưngtiềmquangẩnđức,đờichẳngaibiết.SauởchùaĐồngAnmởhộigiảng,Uyênphẩuchiếtmọinguyênvy,làmsrõhếtnhữngchỗsâusắc,khiếnchotấtcảnhữngtíchtrệxưanàyđềubỗngnhiênbừngsángbănggiải.Từđấy,họcđồđổinhìn,ùatheolậpđức.SauUyêndờitớiởchùaBànhThành.TốngVănđếchoUyênlấyđứchạnhlàmvậtquí,sắcđếnởchùa.Saukhitớinhậm,Uyêmmấtởchỗmìnhở,xuânthu78tuổi".

BảntiểusửnàycuảUyênkhôngnhữngthiếuchínhxácvàthiếuđầyđủ,màcònquángắn,khisovớibảntiểusửphụtuỳcủangườiđệtửônglàHuệLâm.Thiếuchínhxác,bởivìnóikhôngnóirõchẳnghạnngôichùamàTốngVănđếsắcUyêntớiởchùanào.Thiếuđầyđủ,bởicứtrongnhữngtiểusửkhác,tabiếtUyênđãđếnthụgiáovớiCưuMaLaThậpởTrườngAnvàthamdựvàonhữngcôngtácdịchthuậtvĩđạicủangườinày.BảntiểusửcủaTrúcĐạoSanhtrongcùngquyểnđãghilạilờibìnhsau"Ngườiđươngthờibìnhluậnrằng:

QuanUyêntứcĐạoUyênhọQuanvừanói.ÔngnhưvậyđượcxếpnganghàngvớidanhsĩPhậtgiáođươngthời,đâylàTrúcĐạoSanh,HuệDuệ,HuệNghiêm,HuệQuanvàHuệNghĩa;vànhữngngườinàđềulàmônđồcủaLaThập,sốngtạimiềnNam.Sanhmấtnăm435,Nghiêmnăm444,Nghĩanăm445,cònDuệvàQuanthìchỉbiếtmấttrongkhoảngNguyêngia,tứcnhữngnăm424-453.UyêncũngmấttrongkhoảngNguyêngia.Niênđạiôngdothếrơivàokhoảng370-440.

VềchitiếtliênlạcgiữaHuệLâm,ĐạoUyênvàPhóLượng,cứtiểusửcủaLượngtrongTốngthưquyển43tờ10a6-17b6vàNamsửquyển15tờ11a3-12a5thìkhôngthấynói.LượngdĩnhiênlàvịcôngthầnkhaiquốccủanhàLưuTống.VìvụphếthíThiếuđếvàlậpngôiVănđế,màLượngsauđóđãbịVănđếgiếtlúcmới53tuổicùngvớiTừThiệnChivàonăm426.UyênvàLâm,nếucóđếnthămLượng,thìchắcchắnphảitrướcnămấy.Hơnthếnữa,chínhvàonăm426,VănđếchogọiHuệLâmvàocungđểbànbạctriềuchính.CứTưtrịthônggiámquyển120tờ11a13-b7,Nguyêngianămthứ3(426)tháng3ngàytântỵ,vưatrởvềKiếnKhương,trưngTạLinhVậnlàmbíthưgiám,NhanDiênChilàmtrungthứthịlang,thưởngđãirấthậu.VuachonhàsưHuệLâmgiỏibànluận,nhânthếcùngbànnghịtriềuđìnhđạisự,từđóthamdựvàoquyềnyếu,kháchkhứaluitớiđôngđúc,xecộtrướccửathườngcóvàichụccặp,bốnphươngnốinhaudângởiđồbiếu,chiếuvuôngbảytámbứcluônluônđầyngười.Lâmthườngđiguốccao,mặcáolôngchồn,đặtchứcthôngtìnhvàthơtá,KhổngKhảitừHộiKhếthườngđếnthăm,gặpkháchkhứađầynhàchàohỏinhaumàthôi.Khảikháinhiênhỏi:"Bènlạicótểtướngáonâu,cóthểnóilàquanlýmấtchỗvậy".

VềviệcchogọiLâmcùngTạLinhVânvàNhanDiênChivàolàmviệcnày,HồTamTỉnhđãchúthíchlà,"khiLôLăngvươngbịphếthìngườiđấybịđuổiđi,khiTừTiệnChivàPhóLượngbịtruthìbangườinàyđượctiến,cóthểnóilàkiểuuổngquáchínhvậy".ViệcthamdựvàotriềuchínhcuảLâm,chúngtasẽcódịpbànrộnghơnởdưới.Ởđây,tabiết,nếuLâmvàonăm426đãthamdựvào"triềuchínhđạisự",thìchắchẳnLượngkhôngthểphạtLâmhaimươitrượngvàinămtrướcđấy.ChuyệnLượngphạtLâmdothếhẳnphảixảyrakhoảngtrướcnăm420,khiLưuDụlênngôihoàngđếlậpranhàLưuTốngvàLượngđạttộtđỉnhquyềnhànhcủamình,nếukhônglàtrướcđónăm,mườihaymườilămnăm.

ChitiếtvềtàibacủaLâmcóthểkiểmsoátquanhiềutưliệukhácnhau.Thứnhất,nhưnhữngdẫnchứngtrêntừNhanDiệnChichotớiTưMãQuangchothấy,aicũngnhậnLâm"vìcótàibahọcthức"_1nênđượcVănđếkínhtrọngvàhỏibànviệcnước.Tiếpđến,cảTốngthưquyền97tờ6b9-8b13lẫnNamsửquyển78tờ10a12-b8đềucótiểusửcủaLâm,mộtvinhdựítthấychonhữngnhàsưkhác.

VìbảntiểusửtrongNamsửđầyđủchitiếtvàgọnghẽhơnlàbảntiểusửcủaTốngthư,dẫuchúnghoàntoànđồngnhấtvớinhau,chúngtôixindịchnóirađây:"HuệLâmngườiTầnhuyện,Tầnquận,nhỏxuấtgiaởchùaTrịThành,cótàivănchương,họckiêmnộingoại,làchỗbạnbècủaLôLăngvươngNghĩaChân.ÔngthườngviếtQuânthiệnluận,rấtchêbaiPhậtpháp,nóirằng:"CómộtbạchhọctiênsinhchothánhnhânTrungQuốckinhluânbáchthế,đứchọđãrộng,tríhọlạibaotrùmmọihiệntượng,nguyênlýcủatrờingườihọđềurõhết,đạohọkhôngcóchỗchedấu,giáopháphọkhôngcóchỗthiếusóthởhang,họthôngtuấndớitriết,thìcầngìphảinhờđếnnhữnghọcthuyếtkhác.Cómộthắcđạosỹkhinhchênhữngvịđó,họcholàkhôngrõconđườngưminh,chẳngđềcậpđếnsựbiếnhóacủađờisau,tuycóthểhưtâm,nhưngchưachắccóthểhưsự,nênkhôngthểbằngđượcsựthâmthúycuảhọcthuyếtTâyVức.Rồiđặthaingườinàylàmchủkhách,đốiđápnhau,màkếtluậnlà"Lụcđộvớingũgiáocùngđượcthựchành,tínthuậnvớitừbiđềuđượcthiếtlập".Cuốnluậnấybanhànhraởđời,cựutăngchonólàbiếmtruấthọThíh,muốngiatẫnđuổi.Vănđếthấynóikhenthưởng.TrongkhoảngNguyêngia;Lâmthamdựvàoquyềnyếu,triềuđìnhđạisựđềucùngbàncãi.Kháchkhứaluitớiđôngđúc,xecộtrướccửathườngvàichụccặp,bốnphươngnốiđuôinhaugởiđồdângbiếu,thếkhuynhmộtthời,chiếuvuôngbảytámchiếc,trênđóluônluônđầyngười.Lâmmangguốccao,mặcáolôngchồn,đặtchứcthôngtrìnhvàthơtá,quyềnhànhsáchvớibậctểtướng.KhổngKhảitừHộikhểthườngđếnthămLâm,gặpkháchkhứachỉồnàohỏithămmàthôi.Khảibùingùinói:"Lạicótểtướngáonâusao?Cóthểnóiquanchứckhôngđúngchỗvậy".LâmchúthíchHiếukinhàthiênTiêudiêucủaTrangTử;vănluậncủaôngcòntruyềnởđời".

ĐấylàcuộcđờiLâmtheoNamsử,Tốngthưcũngchépchừngấytruyện,nhưngnóchấmdứtsaucâu"thếkhuynhmộtthời"đểtiếpkểtácphẩmcủaLâm.Chỉkhácmộtchỗlà,trongkhiNamsửtómtắtQuânthiệnluận,thìTốngthưchochéplạihoàntoàn,từđósẽlànguồntưliệuQuânthiệnluậncuảtasaunày.

Cứtiểusửấy,thìLâmlàbạnbècuảLôlăngvươngNghĩaChân.ChânlàconthứhaicủaVũđế.KhiVũđếbănghà,ngườianhlênngôitứcThiếuđế,nhưngvìhungbạohoangtàn,nênbịphếvàonăm423.Chânđánglýkếngôi,songbịTừTiệnChighét,dothếbịgiếtvàocùngnăm.TiệnChicùngPhóLượngrướcngườiconthứbacủaVũđếtứcNghĩaLongvềnốivị,lấyhiệulàVănđế,cảinguyênlàNguyêngiabắtđầunăm424.Chânbịgiếtlúcmới18tuổi.LiênlạcvớiChânvớiHuệLâmđượcTốngthưquyển61tờ2a13-b6vàNamsửquyển13tờ7b5-11viếtthếnày:"NghĩaChânthôngminh,áimộvănhọc,nhưngkhinhcửkhôngcóđứcnghiệp.ChâncùngvớiTạLinhVậntừTrầnquậnNhanDiênChitừLangNhavàsưHuệLâmđichơikhắpchốnmộtcáchkhácthường,nóirằng:"TớingàyđắcchíthìtasẽlấyLinhVậnhayDiênChilàmtểtướng,HuệLâmlàmđôđốcTâyDựChâu".TừTiệnChivànhữngngườikhácrấtghétsựkhinhnhờnquásứccủaNghĩaChânvàLinhVận,DiênChi,nênsaiPhạmYếnnhẹrănNghĩaChânrằng;"LinhVậnrộngthưa,DiênChibạcbẽohẹphòi.VănđếnhàNgụynói:"Vănnhâlànhữngkẻítkhicóthểdùngdanhtiếtcủamìnhmàtựlập".NhưngtánhtìnhcủaChânvìđãquenthói,chưathểquênlời,khigặptặngthưởng,nênvẫntiếptụcgiaodu,đemđếncùngthuyềncủaNghĩaChânđơnsơkhôngbằngthuyềncủamẹChânlàTônTửNghi.NghĩaChâncùngLinhVận,DiênChi,HuệLâmcùngngồixemngũbộ,nhânthếthiếtyếnởtrongthuyền,bènsaitảhữucắtthuyềncuamìnhrakhỏithuyềnbàmẹ,đemthuyềnấytớitrìnhđểxinlấycáiđẹpnhất..."VìChânchếtlúcmới18tuổi,liênlạcgiữaChânvàlâmcũngnhưTạLinhVậnvàNhanDiênChichắchẳnkhôngbắtđầuthựcsựkhoảngbabốnnămtrướcđấy,tứckhoảngnăm420trởđi.Lâmcóliênlạcấy,bởivìtàiđứccủamình.

Tàibavàhọcthứcấy,bảntiểusửcuảTạLinhVậnởTốngthưquyển67khôngnóiđến,nhưngbảntiểusửcủaNhanDiênChiđãvạchra,nhưthấytrên.Khôngnhữngthế,nóđãsángchói,đểmộtnhàsửgianổitiếngkiểuPhạmViệpbìnhluận.ViệpviếtHậuHánthưquenthuộcngàynay.TiểusửôngởTốngthưquyển69tờ9a4-10báocáomộtchitiếtlôicuốnsau:"Việptínhtinhvi,cónghĩsuy,đụngviệcthìphầnnhiềurấtgiỏi.ÁoquầnyphụccủaViệpkhônggìlàkhôngdoViệpđocắt,ngườiđờiđềulấyphéptắc.ViệpsoạnHòahươngphươngcáitựanóirằng:"Xạvốnkỵnhiều,dùngquáphânlàgiết.Trầmthậtdễhòa,nhiềucânkhônghại.Linhhoắchễkhôlàhư.Chiêmđườnghễướtlàdắn.Camtùng,tôhiệp,antức,uấtkimvànạiđahòalađềulànhữngthứquígiáởnướcngoài,nhưngvôdụngởđấtTrungQuốc.Còntáocaohễkínthìđóngcục,giáptiễnhễcạnthìhôi,chúngkhôngnhữngkhônggiúpíchgìchosựthơmtho,màcònlàmchobệnhcàngnặngthêmnữa".Cái,màcáitựađầumuốnnói,làmuốnđemnhữnggươngấysánhvớiDữuBínhChi.Linhhoắchễkhôlàhư,tứcsánhvớiTrầnDiễnChi.Chiêmđườnghễướclàdắn,tứcsánhvớiTrầnDiễnChi.Táocaohễkínthìđóngcục,tứcsánhvớiDươngHuyềnĐảo,Giáptiễnhễcạnthìhôi,tứcsánhvớiTừTrạmChi,Camtùng,tôhiệp,tứcsánhvớiHuệLâmđạonhân.Vàtrầmthậtdễhòa,tứcsánhmìnhvậy",Việpnhưvậy,mặcdùcoiHuệLâm"bấtthúưtrungthổ",khisosánhvớicamtùngvàtôhiệp,đãcoiLâmlà"nhữngthứquígiáởnướcngoài".

VềnhữngliênlạcgiữaLâmvàTạLinhVận,tiểusửcủaVậntrongTốngthưquyển67lẫnNamsửkhôngnóigìđến.NhưngmộtsưutậpcủaĐạoTuyêntrongQuảnghoằngminhtậpđãgiữlạimộtsốvănkiệntraođổigiữahaingườinày.Nhưđãthấytrên,VậnlàbèbạncủaNghĩaChân.Tốngthưquyển67tờ6b8-10viết:"LôlăngvươngNghĩaChânnhỏthíchvănhọc,cùngLinhVậntìnhkhoảnkhácthường.TớikhiThiếuđếtứcvị,quyềnhànhđềutạitaynhữngđạithần.LinhVậngâyxúidịđồng,phêbìnhhuỷbángnhữngkẻchấpchínhTưđồTừTiênChivànhữngngườikhácdothếkhôngthích,bènđổiVậnralàmtháithúquậnVĩnhgia".Thếcũngcónghĩa,VậnraVĩnhgiavàonăm423.Trongkhilàmtháithúquậnnày,ngoàiviệcduhí,VậncònviếtmộttiểuluậnnhanđềBiệntônluận,màQuảnghoằngminhtậpquyển18ĐTK2103tờ224c25-225a9,đãghilạicùngvớivấnnạncủanhữngngườikhác,trongđócótrảlờivấnnạncủaHuệLâmởtờ226b6-227a25.

Biệntônluậnviết:"Cùngđichơivớicácđạonhânđềulànhữngvịchuyêntuđạotâmthần,chuyêntìmhiểungoàilờinói.Tôiđaugốigiưòng,việcít,lạicónhiềungàyrảnh,nhânthếxintrìnhbàyýkiếncủamìnhvềdolaicủađạonhằmxácđịnhsựtìmhiểutônchỉ.

HọThíchbànluậnThánhđạotuycaoxa,nhưngphảihọcnhiềumớihayđến,ràngbuộchếtthìsựrõràngmớisinh,mớicóthểđáplạisựtiệnngộ.HọKhổngbànluậnThánhđạođãhay,tuyNhanHồichờnhiều,hểđạokhôngrõkhắp,nhưnglývềmộtcực.Cómộtđạosỹđưarahọcthuyếtmới,chorằngsựlặngsoividiệukhôngdừngtừngbậc,họcnhiềukhônghạn,saophảitựdứt.NênnaybỏquanniệmtiệmngộcủahọThíchmàdùnglấyquanniệmcóthểđến,bỏquanniệmchờnhiềucủahọKhổngmàgiữlạiquanniệmmộtcực.Quanniệmmộtcựckhácvớiquanniệmtiệmngộ.Quanniệmmộtcựckhácvớiquanniệmtiệmngộ.Quanniệmcóthểđếnchẳngqualàquanniệmchờnhiều.Chonên,lýdochoviệcbỏđituygiốngnhau,choviệcgiữlạithìKhổngThíchhaiđườngxakhác.

Tôichorằnghaibànluậntrênlànhữnglờicứuvật,xướnglênhọcthuyếtđắcýcuảcácnhàtuhành.Tôidámlâychúngchiếttrung,tựtrộmgọilàhọcthuyếtmớivậy,nhằmđáplạinhữngýkiếnthấpthỏi,đợichờcósựhiểubiếtthêmvềsau".

GiữanhữngýkiếnmàVận"xinđáplạidướiđây,đợichờcóthêmsựhiểubiết",cócảchúngvấnnạncủaHuệLâmvàPhápVương,ngườiHuệLâmsẽviếttruyđiệuhơnmườinămsau.Trongđầumởđầuchotrảlờivấnnạnhainhàsưnày,Vậnđãviết:"Vừaxemxonghaivấnnạn,mừngvuinhưđượcthấymặt,vănđẹpýrộng,phấtphớiđầymắt,cóthểnóichúnglàđếntừmiệngcủathắngnhân"-philãmsongnạn,hânnhưtạmđối,tháophongluậnbác,uýnhiênmãnmục,khảvịthắngnhânchikhấu.Chỉcầnđọcmộtcâumởđầunày,tacũngcóthểthấy,VậnvàLâmđãcónhữngtìnhkhoảngìvớinhau.

Quanhữngliênlạcmậtthiếtnàyvớinhữngdanhsỹthờiông,tàibavàhọcthứccủaLâmtấtkhôngphảitầmthườnggì.NgoàiQuânthiệnluậnmàtasẽchobànriêngdướiđây,cứtheođoạnvăndẫntrêntừNamsửvàTốngthưcùngCaoTăngtruyện,LâmđãchúthíchHiếukinh,thiênTiêudiêucủaTrangtửvàcóHuệLâmtậpmườiquyển.MộtkiểmsoátkinhtịchchícủaTuỳthưquyển32,34và35chothấy,nhữngtácphẩmsauhiệncòntớigiữathếkỷthứ7:1)Hiếukinh1quyển,ThíchHuệLâmchú.2)Lãotửđạođứckinh2quyển,ThíchHuệLâmchúvà3)TốngSa-mônThíchHuệLâmtập5quyển,thưmụcđờiLươngcótới9quyểnvà1quyểnlục.Thêmvàođó,taphảikể2bàitruyđiệudoLâmviếtchoTrúcĐạoSanhvàThíchPhápCương,cùngvớinhữngtraođổithưtừvớiTạLinhVận,màQuảnghoằngminhtậpghilại.Ngoàira,cứbáocáotrêncủaHàThượngChithìLâmcótraođổithưtừvớiTônBínhvàNhanDiênChivềcuốnBạchhắcluận,nhưngngàynaykhôngmộtláthưđãđượcbảotồn.TrongbảnmụclụcPhápluậndoLụcTrừngviếtvàokhoảng465-469vàTăngHựuchéplạitrongXuấttâmtạngkýtậpquyển12ĐTK2145tờ85a25-2a,tathấyngoàiQuânthiệnlua65n,Lâmcòntácgiả3luậnvănkhác:1)ThíchHuệLâmnạn,2)Hônnôngvôthượngluậnvà3)Vấnnạn.Nhanđềcủaluậnvănthứhaitỏralôicuốnvìnóđềcậptớihônnhânvànôngnghiệp.Tómtắt,trừBạchhắcluậnvànhữngbàitruyđiệucùngthưtừvớiTạLinhVận,nhữngtácphẩmcủaLâmngàynayhầuhếtđãtánthất.Dẫuthế,chỉmộtcuốnBạchhắcluậncũngđủlàmchotiếngtămLâmvangdộivàtrởthànhđầuđềbàncãicủanhữngtríthứclãnhđạothờiông,đặcbiệtlàHàThừaThiên.

HàThừaThiênlàmộtnhàthiênvănhọcnổitiếngcủaTrungQuốccổđại.TiểusửôngtìmthấytrongTốngthưquyển64tờ6b13-13b1.Ôngsinhnăm370vàmấtnăm448lúc78tuổi.CứvàotiểusửđâythìhìnhnhưThiênkhôngcómộtliênlạcnàohếtvớiHuệLâm.ĐiểmmaymắnlàTăngHựuđãchosưutậplạiphầnlớnnhữngphátbiểucủathiênvềPhậtgiáovàdànhhầunhưhoàntoànhaicuốnthứ3vàthứ4củaHoằngminhtậpchochúng.ChúngtanhờthếbiếttườngtậnquanđiểmvàcảmnghĩcủaThiênđốivớiLâm.TrongláthưđầutiênviếtchoTônBính,đểgởikèmcuốnBạchhắcluậncủaLâm,Thiênviết:"ĐạonhânHuệLâmởchùaTrịThànhlàmraBạchhắcluận,bènbịchúngTăngbàitẫn,maynhờgặpMinhchúakhéocứu,nênmiễnđượctộibaladi.ĐãlàmTỷ-kheo,màkhôngchịurõđiềuấy.Huốngnữahàngcưsỹnhưtôi,saolạikhôngnói"

Trongláthưtrảlời,BínhkhôngnhữngphântíchmộtcáchkháchilytácphẩmcủaLâmvàphêbìnhnhữngkếtluậncủanó,tráilạicòndẫnnhữngngườitừKỳVứcchotớiĐạoAn,ĐạoLâmvàHuệViễn,rồihỏi:"ThầnlýphongtháocuảhọhìnhnhưrấtkhôngsautỷkheoHuệLâm,thìđâulạicóchuyệnhọbỏbậynhânlý,cạovứttócrâu,đểtintheosựgiáohóacủangườikhôngthật?".ĐáplạiláthưvừadẫncủaBính,Thiênviết:"Túchạđãbiết,ngườithườngkhôngthểngaycảlườngđoviệcgần,thìnaylàmsaomàhọcóthểhơnđượctrongviệclườngđoviệctrămnămvềtrướchayngàndặmnướcngoài?LâmTỷkheodùdángmạothầytu,nhưngbẩmtínhngaythật,hìnhnhưsâubiếtsựchânngụy,lạirấtkhôngchịukiêngsợviệchộkinh,thờthầy,đểănnóibằngnhữnglờixảomỹ.Tôidođómàcólòngkínhtrọngđốivớiôngta".HàThiênđốivớiLâmlàthế.

ĐiểmđángchúýhơnnữalàtháiđộcủaTônBínhtrongcâutrảlờinhậnxétvừanêucủaThiên.BínhviếttrongláthưtrảlờichoThiênrằng:"TôiquảkhôngquenbiếtLâmtỷkheolạicũngkhôngtừngbànluậnviệcđờivớiôngấy.NhưngnếutúchạchoôngđónganghàngvớiDữuVănBính,từđócóthểkhôngthuagìĐạoThúy,thìcũngđangcònthuaTrúcPhápHộvàVuPhápLan.Lờibìnhtrướcchưahẳnlàđãthấtngôn.NếuLâmthậtcóthểcómặtmũithầytu,bẩmtínhngaythẳngsâubiếtchânngụy,thìhàtấtchẳghóalàmThiênđếthích,đểkhíchlệngườimauthànhPhậtsao?".

Nhậnxétvừakểphảinóilàđángngạcnhiên,nhấtlàkhiBínhxếpLâmlênnganghàngvớiVuĐạoThúy,nếukhônglàvớiVuPhápLanvàTrúcPhápHộ.ĐạoThúycốnhiênlàmộtnhânvậtquantrọngtrongthờiPhậtgiáodunhậpTrungQuốc.ÔngmấttrênđườngquaẤnĐộtạinướctavàokhoảngnăm320.ĐạoLâmđãcangợiôngvớibàiminhsau:

GiảnhưLâmnganghàngvớiThúytheoxácđịnhcủaBính,thìtốithiểuvịtrícủaLâmtronglịchsửPhậtgiáoTrungQuốccũngkhôngphảinhỏmọngì.TônBínhcótiểusửtrongTốngthưquyển93vàNamsửquyển75tờ3b3-4a6.Sốnggiữanhữngnăm374-443,Bínhlàmộtphậttửthuầnthành,đónggópkhôngíttrongviệcgiảithíchPhậtgiáochongườiTrungQuốc.ÔnglàđệtửcủaHuệViễn(344-416),mộtnhâncáchvĩđạivàhiếmcócủalịchsửPhậtgiáoTrungQuốcvàthếgiới.NhậnxétcủaBínhvềLâmdothếkhôngphảilàthường.

Đốivớivấnđềthamdựquyềnyếu,tiểusửcủaLâmtrongTốngthưchỉbằnglòngghi:"TrongkhoảngNguyêngia,Lâmthamdựquyềnyếu...,thếkhuynhmộtthời".NhưngNamsửđãthêmcâunhậnxétcủaKhổngKhảivềcuộcđờikhábậnrộnvàkháphonglưucủaLâmnhưđãthấytrên.KhổngKháicótiểusửởTốngthưquyển84tờ15a5-21a3.CứtheođóthìKhảibịchémtrongvụgâyhấnNghĩagianăm466,lúcmới51tuổi.NămKhảisinhnhưvậyrơivàokhoảng416.ThờigianđểKhảiphátbiểunhậnxéttrênvềLâmchắcchắnphảisaunăm435trởđi.Saunăm435,Lâmdođóphảiđangcòngiữchức"tểtướngáonâu"tạitriềuVănđế.KếtluậnnàycóthểchứngthựcmộtcáchdễdàngbằngcáchđọclạitiểusửcủaNghĩaKhươngởTốngthưquyển68tờ1a6-6a5vàNamsửquyển13tờ8a9-10a9.

KhươnglàngườiconthứtưcủaVũđếvàemkhácmẹcuảVănđế.Trongkhoảngthờigiantừnăm435chođến440Vănđếđauyếu,quyềnhànhđềudoNghĩaKhươngxửdụngcùngvớibộhạcủamìnhlàLưuTrạm,LưuKỉnhVănvàKhổngDânTú.Đếnnăm440,khoảngtháng4bệnhbớt,VănđếnghephongphanhDẫnTúbànviệclậpKhươnglàmhoàngđế.TrạmlạigâyoánvớiÂnCảnhNhân.Đếntháng10,NhâncùngVănđếrachiếubắtTrạmcùngcácconvàđảngbộgiaochođìnhuýxử.Khươngkhiếpsợ,dângbiểutốnvị,xinđổiralàmthứsửGiangChâu.Trướclúcđi,"Khươnglưulạitrongđiệnvuahơn10ngày.QuếHươnghầuNghĩaDung,TầnduhầuNghĩaTôn,BíthưgiámTừTrạmchiđềuluitớithămhỏiyênủi.Đếnngàynhậnchức,rờiđểxuốngchữthượng,Khươngtớigặpvua,chỉbiếtnhìnvàkhóc,khôngbiếtnóinănggì.VuasaiSa-mônThíchHuệLâmđếnxem.NghĩaKhươnghỏi:"Đệtửcóthểđượctrởvềchăng"HuệLâmtrảlời:"Chỉtiếcngàikhôngchịuđọcvàitrămcuốnsách".Khươngtừđấytrởđithấtsủng,đểcuốicùngbịbàntaycủaVănđếgiếtmườinămsauvàonăm451,lúcông43tuổi.Khươngbịnhậncổchết,vìôngtừchốiuốngthuốcdoVănđếgởibởi"Phậtdạytựsátthìkhôngđượclạithânngười".Đếnnăm440nhưvậyLâmđangcònlàmviệcchoLưuNghĩaLong.KểtửngàyLonggọiLâmcùngTạLinhVânvàNhanDiênChivàotriềuchotớilúcđấyđúngmườibanăm.

CuộcsốngcủaLâmtronggiaiđoạnấy,nhưNamsửbáocáo,tươngđốikháphonglưu,nếukhônglàkháthếtục.Ôngmặcáolôngconđiêu,mangguốcgỗcao,cónhữngtênthưkývớinhữngchứcthôngtrìnhvàthơtá.Kháchkhứaluitớirộnrịp,xecộđầyngõ.Nhàcửaồnàotiếngngườihỏihan.Cũngchínhtrongkhoảngthờigiannày,mộtvàichitiếtkhálinhđộngvềđờisốngvàtínhtìnhLâmđượcghilại.TiểusửcuảTạHoằngViởTốngthưquyển58tờ2b6-3b10kểchyện,vàonăm427anhcủaVilàTaDiệumất"HoằngViănchaylâungày,buồnrầuquálễ,nămtangtuyđãhết,nhưngvẫnkhôngchịuănthịtcá,Sa-mônThíchHuệLâmđếnthămHoằngVi,HoằngVicùngngồiăn,songvẫnmộtmìnhănđồchay.HuệLâmnói:"Đànviệtbảnthânđãnhiềubệnh,lúcnàyxươngthịtlạigầygò;saungàytang,saovẫnkhôngchịuănuốngnhưthường?Nếulấycáiviệcvôíchđểlàmhạiđờisống,thìđâucóđúnglẽđược.HoằngViđáp:"Việcđổiáomũtang,ấybởilễkhôngvượt,nhưnglòngvẫncònbuồnchưathôi,nênphảivậy".Rồibènbỏăn,khóclócnghẹnngàokhônxiết".

Từchitiếtnày,tacóthểrútrahaikếtluậnsau:Thứnhất,Lâmcómộtcáinhìnkháthựctiễnvềlễnghĩa.HoằngVidĩnhiênlàmộttrongnămtrọngthầncủađầutriềuNguyêngiacùngngangbậcvớiVươngHoa,VươngĐàmThủ,ÂnCảnhvàLưuTrạm.ViệcLâmcangiánVi,dothếchứngtỏLâmkhôngnhữngcóliênlạcmậtthiếtvớinhữngngườicaocấpnày,màcòncónhữngquanhệtìnhcảmriêngtưkhágầngũi,dẫntớichuyệnmuốnđemquanniệmlễgiáocủamìnhđểảnhhưởngHoằngVi.Thứhai,bữaăncủaLâmvớiVichắclàmộtbữaănmặn,bởivìtrongbữaănhaingườiấythì"HoằngVidữchicộngthưc,dođộctốthực"-chỉmộtmìnhViănchay,giảthiếtLâmchắcăncáthịt.CũngcầnnhớlàVyrấtgiỏinấunướng,đếnnỗicảVănđếcũngđếnnhàVixinnấuăn-thượngdĩHoằngVinăngdoanhthiệntu,thượngtựucầuthực-BữaăndoViđãiLâmvìthếchắcmộtbữaănmặn.Đươngnhiên,việcănmặnnàykhôngcógìđángngạcnhiêncholắm,bởivìthủtụcănchaychưatrởthànhphổquátvàothờiông.Tăngsĩănchaylàmộtngoạilệhơnlàthôngluật,nênHuệHạođãcódịpcangợimộtcáchnồngnhiệtnhữngvịsưtriệtđểthihànhngoạilệấytrongCaoTăngtruyện.

ChitiếtthứhaiđượcGiảnVănđếnhàLươngghilạitrongKimlâutửquyển6tờ7b8-8a4.Nóđọcthếnày:"HàThừaThiênởtạighếTháiTỏnóigiễuDữuĐăngChirằng:"Nhânhọađổithànhphúc,ấychưachắcđềulàthôngminh".DữuĐăngChitrảlời:"Tôicũngtừngvơibacâyấycùnggiết".ThừaThiên,khiTạHốilàmloạn,viếtbiểuchoHốinói:"Đươngthảthuyềnxuốngphíađông,giếtbacâyấy".ChonênôngDữulấycáichuyệnbacâyđểgiễu.ThừaThiênthấtsắc.ThừaThiênlạicùngvớiđạonhânHuệLâmngồivớiTháiTổ.TháiTổsửhaingườiđánhcờ.LâmcôngchỉbaconcờmàgọiThừaThiênnói:"Chỉnêntheodòngthẳngxuốnggiếtbacâyđó".Lâmlậplờinóitớibalần.ThừaThiênlưngtoátmồhôi,hoảnghốtkhiếpsợ,đếnnỗibènthuacuộc".

ChitiếtnàydĩnhiênnhắclạiviệcThiênthamdựvàocuộckhángchiếncuảTạHốichốnglạisựgiếtTừTiênChivàPhóLượngcủaVănđếvàomùaxuânnăm426.HồiđóngởGiangLăng,thảthuyềnxuốngphíađôngtứcxuốngGiangKhẩu,nhưngbịviệnbinhcủaĐàmĐạoTềđánhlại.HốichạylênbắcNgụymượnviệnbinhThừaThiênrađầuhàng,đượcsống:Từngàyrahàngđếnnăm430,Thiênđượcthăngtừchứcnhưmanphủsựlênthượngthưđiệntrunglangkiêmtảthừa.TớilúcÂnCảnhNhânđượccấtlàmthượngthưbộcxãvàonăm432thìThiênbịÂnđổilàmnộisửHoạnhDưong,bởivì"tínhThiêncươngtrực,khôngchịukhuấtý,bạnbèởtriềuđìnhthườnghaybịkhinhvũ,nênđôngliệtkhôngbàntánThiênchoNhânbiết".Đếnnăm439,Thiênđượcgọivềtriều,giaochứctrướctáctảlang,đểviếtquốcsử.Quanăm442,đượcbổlàmquốctửbácsỹgiảngHiếukinhchoHoàngtháitử.Từnăm446,đổilàmdìnhuý.Chưatớinhiệmsởthìvuamuốnphongcholàmthượngthưbộlại.Vìtiếtlộýmuốnđó,Thiênbịmiễnquan,rồimấthìnhnhưcùngnăm,thọ78tuổi.Cứvàobảngliệtkêvừathấy,LâmchỉđánhcờvớiThiêntừnăm439trởvềsau,khiThiênđãhơn70tuổivàởlạitrongtriều.Tốngthưviết:"Thừathiênrấtưađánhcờ,thườnghayđánhbỏviệc.TháiTổchomộtbộcờ.Thiêndângbiểutrầntạ.Vuađáp:"Chobộcờ,saoquyếtchẳngphảilàthứvàngTrươngVũ?".ViệcLâmlậplạibalầncâunóitràolộngcuảmình,cólẽlànguồngốccuảcáimôtảtrêncủaHuệHạovềchuyện"Hayđùagiỡn,ưanóicười"củaLâm.

Cuốicùng,vềchitiếtLâmbịđuổiranướcta.Chitiếtgồmcóhaivấnđề.ThứnhấtlàvấnđềLâmbịđuổivàthứhailàvấnđềnơiLâmbịđuổiđến.Vấnđềđầu,tấtcảnhữngtưliệutrướcthờiHuệHạocũngnhưsauôngđềunhấtloạtnóitới.ChúngtacóbáocáocủaHàThượngChi,HàThừaThiên,TrầmƯớc,LýDiênThọ,ĐạoTuyênvàHoàiTín.LýdochoviệcđòiđuổiLâmnằmtrongtruyệnLâmviếtBạchhắcluậnhayQuânthiệnluận.Thếthìcuốnluậnnayviếtralúcnào?Ởtrên,chúngtôiđãvạchracáibáocáocủaHàThượngChi,nhưngđãvạchramộtcáchnửachừng,bởivìtrướckhibắtđầuvới"lúcbấygiờ",Chiđãchotabiết"lúcbấygiờ"ấylàlúcnào.

Toànphầnbáocáođấybâygiờcóthểđọcthếnày:"Nguyêngianămthứ12tháng5ngàyẤtDậucótytấuĐandươngdoãnlàTiêuMộChidânglờinóirằng:"PhậtgiáođãpháttriểntớiTrungQuốctrảitớibốntriềuđại,chùatháphìnhtượngngàynaykểtớisốngàn,cóthểlàmđộnglòngđùnbướcđểđượcchiêukhuyến.Nhưngtừmấylúcnay,lòngtíncủangườitaítỏi.Họkhônglấysựtinhthànhlàmmụcđích,lạilấysựcạnhtranhxahoalàquítrọng.Chùacũđổnátthìchẳngcóaisửachữa,màmộtngườilạimuốnriêngtạoramộtchùamới,đểtựkhoekhoangvớinhau.Nênđấthẹpnhàsangđếnnayđềuhết.Sănggỗtrenứa,vàngđồng,gấmvải,tốnkhôngkểxiết.Thậtlàvượtsựvừaphải,tráivớichếđịnh,nêngiakiểmsoát.Nếukhônglàmđểngănngừagiòngtụcchưadứt.Xinrằng,từnaytrởđiaimuốnđúctượngđềuphảiđếnkinhsưđểxinphép,aimuốntạodựngchùatháptinhxátrướchếtphảiđếnchâuthúsởtại,trìnhbàyđầuđuôirõràng,yviệcbàylời,cácchâutấtphảibáochophép,sauđómớiđượckhỉcông.Giảnhưcóaitựtúctượngđồng,tựlàmchùathápthìvìkhôngdựavàochiếuthưluậtluận,đồngvàngsănggỗngóigạchđềuthunhậpquankhố.Vuađồngývớilờitấu.LúcbấygiờcóSa-mônHuệLâmgiảmặcáothầytumàtựpháhoạiđạomình,làmraquyểnBạchhắcluận.TháithúHoạnhDươngHàThừaThiêncùngLâmđọgiáo,giúpnhaukíchdương,viếtĐạttínhluận..."Nguyêngianămthứ12tứcnăm435.Vàonăm435nhưvậyBạchhắcluậnđãrađời,đểchoHàThượngChikếttộiLâmlà"giảmặcáothầytumàtựpháhủyđạomình"Dođóchúngtabiếtchắcchắnlà,Lâmphảiviếtnótrướcnăm435.

Tiếpđến,trongnhữngthưtừqualạigiữaTônBínhvàHàThừaThiênvềcuốnBạchhắcluận,màTăngHựuđãchosưutậplạitrongHoằngminhtậpquyển3,BínhluônluôngọiThiênlàHàHoạnhDương,tứcônghọHàởHoạnhdương.CứbảngliệtkêchứctướccủaThiêntrên,tabiếtnăm432ÂnCảnhNhânđổiThiênralàmnộisứquânHoạnhDương.Thiênlàmviệcởquậnnàychotớinăm439mớiđượcgọivềtriều.NhưbáocáocủaHàThượngChinêulên,năm435ThiênđãcùngvớiLâmgiúpnhaukíchdươngBạchhắcluận.Dovậy,mặcdùtiểusửcủaThiênkhôngbaogiờnóiThiêngiữchứctháithúquậnHoạnhDương,nhưThượngChiđiểmchỉvàHuệHạoghilại,điểmchắcchắnlà,Bạchhắcluậnphảirađờitrướcnăm435vàrấtcóthểtrướcnăm433.

Rấtcóthểtrướcnăm433,bởivìtrongláthưđầutiêgởikèmtheocuốnQuânthiệnluậnchoTônBínhđọcvàphêbìnhHàThừaThiênkểviệcHuệLâm,saukhiviếtQuânthiệnluận,bịchúngtăngđòitẩnxuất,vìhọcoisựviếtnónhưmộtbaladi,nhưngnhờchechởcủaVănđếmàđượccứu.ĐểmộtnhàsưcóuylựcvàdanhtiếngnhưHuệLâmbịđòilộtáothầytuvàđuổicổ;đặcbiệtkhichúngtabiếtLâmvàonăm426đãchínhthứcvàolàmcốvấnchoVănđếvàđãcónhữngliênlạckhámậtthiếtvớinhữngdanhsĩđươngthờinhưTạLinhVận,màcaođứcHuệViễngầnhaimươinămtrướcđâyđãchongườigọivềLôsơnviếttán,chắchẳnmộtcôngluậnđãđượctạora.Thờigianđểchomộtcôngluậnnhưthếthànhhình,saukhirađờicủaBạchhắcluậntấtkhôngthểngắnngủi,cứvàophươngtiệntruyềnđạtvàthôngtinthờibấygiờ.HàThừaThiênđãchúýđếnnó,saulúcnóđãtạoranhữngbàntánxônxaovàdịnghỉchỉtrích,nhưchínhviệcnóitớibaladitrongláthưcủaông.Vìvậy,giảnhưThiênnhậnđượccuồnluậncuảLâmchậmnhấtlàvàonăm433,thìtốithiểumộtnămphảitrôiquatrướckhinhậnsựviệcdoThiênghilạixảyra.Quânthiệnluậndothếcóthểviếtnăm433haysớmhơn.

Nóinăm434lànămchậmnhất,đểThiênnhậncuốnluậncủaLâm,bởivìmùahènăm435HàThượngChivàTốngVănđếđãnóitớicuộcbútchiếngiữaTônBính,NhanDiênChivàThiên.Năm34từđóphảiđểrachocuộcbútchiếnxảyra.Ítnhấtlà12láthưvàluậnvănđãviếtvềQuânthiệnluậnvàvấnđềnóđềlên,nhưHoằngminhtậpngàynayđãcó.Thờigianchosốlượngthưtừnàyluitớitốithiểucũngphảisáuthángchođến1năm,đặcbiệtkhinhữngngườiliênhệkhôngmộtaiđãsốngtạikinhđôKiếnNghiệp.Quânthiệnluậnnhưvậyphảiviếtnăm433,nếukhôngsớmhơn,sauvụbàncãiBiệntônluậncủaTạLinhVậnvàonăm423.

KhiđãviếtQuânthiệnluận,LâmgặpphảinhữngphảnứngkhámãnhliệttừtậpthểtănggiàTrungQuốcthờibấygiờ,biểuhiệnquaviệcđòilộtáothầytucủaLâm.HọcoiLâmđãphạmmộtbaladikhiviếtnó.Quảthật,nếuLâmdámbảo"ThíchCabiệnnhibấtthật"thìngườitacóthểhỏi,saoLâmvẫncònnhậnmìnhlà"ngườicontinhthầncuảThíchCa",là"ThíchTử".Đểhiểutạisaomộtsựtìnhnhưthếnàycóthểxảyra,ởđâymặcdùphêbìnhmộtsốhọcthuyếtcủa"Phậtgiáo",mộtsốPhậttửvẫnnhậnmìnhlà"conPhật",chúngtacầnnhìnđếntìnhtrạngPhậthọctổngquátcủagiớitríthứcvàTănglữlúcấy.

KểtừngàyPhậtgiáotruyềntớiTrungQuốc,kinhđiểnthườnglànhữngsuốinguồncuảtinyêunhiềuhơnlàbàncãi.NhưngbắtđầucuốithếkỷthứIIIđầuthếkỷthứIV,mộtphongtràoPhậtthựcsựrađời,pháttriểnsongsongvớivàcungcấpchủđềnghĩsuychophongtràohuyềnhọcthanhđàm,vàVuĐạoThúycóthểcoinhưlàngườikhởixướng,vàchủđềbàncãilàvấnđềsắckhôngcủakinhBátnhã.ViếttựachoTỳmalacậtđếkinhnghĩasớvàokhoảngnăm409,TăngDuệnói:"Từgióhuêđôngthổi,lờiphápchảyvangđếnnay,tuyngàyàngthêmchỗtiảng,nhưngsựcáchnghĩaxavời,tráivớilờicỗigốc,nênsáunhàthiêntrệchmàkhôngrõtônchỉcủatínhkhông".

Sáunhàlàai?NhờmộtchútdẫncủaNguyênKhươngđờiĐườngtrongTriệuluậnsớ,ngườitabiết,sáunhànàylàsáunhàchủtrươngnhữngcắtnghĩakhácnhauvềvấnđềsắckhông.ĐólàthuyếtbảnvôcủaĐạoAn,bảnvôdịcủaPhápThân,tứcsắccủaChiĐạoLâm,thứchàmcủaVuPhápKhai,huyễnhóacuảĐạoNhất,vôtâmvôcủaPhápÔnvàduyênhộicủaVuĐạoThúy,trongđóthuyếtcủaAnvàThâmhìnhnhưbịDuệđồngnhất.Trongsốsáuhọcthuyếtvềsắckhôngnày,thuyếtcủaThúydĩnhiênlàxưanhất,bởivìThúysinhkhoảng290tạiĐônhoàngvàmấttrênđấtnướctakhoảngnăm320lúcmới31tuổi.CứTrungluậnsở-ký,"VuĐạoThúyviếtDuyênhộinhịđếluận,nóirằn,Duyêngặpnhaunêncó,ấylàtụcđế,suychiếtnóthìkhông,ấylàchânđế,vínhưsănggỗhiệplạilàmthànhnhà,nhakhôngcócáithựcchấthiệnhữuởtrướcnó,nódothếcótênmàkhôngcóthực,chonênPhậtbảoLa-đa:"Sắctướngdiệthoạithìthấyđượccáikhông".Chỉmộtvấnđềsắckhông,màtrongmộtthếkỷtốithiểusáuhọcthuyếtkhácnhauđãrađời.

TìnhtrạngấybướcđếnđầuthếkỷthứVcàngtrởthànhtrầmtrọnghơn,vìnhữngtrườngpháiPhậtgiáomớixuấthiệnởẤnĐộvàsựgiaothươngliêntụcgiữaTrungQuốcvàẤnĐôcủanhữngnhàtruyềngiáovàtìmđạo,dẫntớiviệctruyềnthừanhiềukinhđiểnchứađựngnhữnghọcthuyếtkhácnhau.Mỗimộtngườitheomộttrườngpháikíchbácnhữngtrườngpháikhác,chochúnglàtàthuyết.Mỗimộtngườitheomộtgiớiluật,kíchbácnhữnggiớiluậtkhác,chochúnglàphipháp.TacótrườnghợpGiácHiền,dịchgiảcủaBộHoaNghiêmvĩđại,bịtẩnxuấtkhỏidịchtrườngLaThập.TacósựtìnhĐạoSanhbịtẩnxuấtkhỏichùaThạchviênvàphảiđếnởnúiHổKhưu,vìgiảngthuyếtxiểnđềcóthểthànhPhật,màHuệHạoviết:"Cựuhọccholàtàthuyết,chêbaitứcgiậnrấtnhiều,họliềntrìnhrachođạichúng,đạichúnglộtáođuổicổđi".ThậmchícócáithuyếtkhátânkỳcủaPhápĐộ,"nóirằng,chỉchuyênhọctiểuthừa,cấmhọcPhươngđẳng,chỉlạyThíchCa,khônglạythậpphươngPhật,ăndùngbátđồng,khôngdùnggìkhác,lạikhiếncácninắmtaynhaumàđi".HuệHạophảinhậnxét:"Nhưngcũngmayđạtlượngquântửchưatừngquaygótbướclui,chỉnichúngdễtin,trướctheosựgiáohóacủanó.Thậtnữnhânlýgiảikhóthỏa,sựtíchdễbày,nghenhânquảthìtứckhắcquaylưng,thấybiếnthuậtthìbônbatheochạy.Cáigọilàtheonhaumàrớt,chínhlàđâyvậy".Rồicóchuyệnngồixoạcchânramàăn,nhưnhữngcãicọgiữaPhạmThái,chacủaViệp,vàHuệNghĩa,HuệQuan,màTăngHựuchophépratrongHoằngminhtập.Cũngchínhtrongcuộccãicọnày,Tháighilạicáithuyết"vôsanhPhươngđẳnggiảithịmathơ".

Quảthật,PhậtgiáotiềnbánthếkỷthứVtạiTrungQuốcđangrơivàomộtgiaiđoạntrưởngthànhmới.Trongtìnhtrạngđó,nếuHuệLâmcóbịtẩnxuất,chúngtacũngkhôngcógìngạcnhiênhết.NgaycảmộtngườivớiphẩmcáchcủaĐạoSanh,mớichỉnóitớixiểnđềthànhPhật,làđãbịgọilànóitàthuyếtvàbịlộtáo.HuốngnữalàLâmvóinhữngănnóikiểu"ThíchCabiệnnhibấtthật".Điểmđángchúýhơnnữalà,trongkhiHạochỉghiLâmbị"đuổiraGiaoChâu",cảTốngthưlẫnNamsửđềuxácđịnhmộtcáchrõràng,kẻchủđộngtrongvụtẩnxuấtlà"cựutăng",mộttừngữ,màHạođãdùngkhimôtảviệcSanhbịđuổi.

LâmviếtQuânthiệnluậnnăm433.Nhữngbàncãitrênchothấy,LâmvẫnđangcòntạikinhđôKiếnnghiệpchotớitốithiểukhiVănđếbịbàntayconmìnhgiếtvàonăm453vàsựchechởcủaVănđếchấmdứt.NhưtrườnghợpcủaĐạoSanh,khibịđuổi,LâmchắcrờichùaTrịThànhđếnởnhữngchùakhác.ĐạoSanhsaulúcbịđuổi,tớinúiHổKhưu,rồimộtthờigiansaudờitớiởLôSơnvàmấtởđấyvàotháng10nămNguyênGiathứ11(434).ĐưađámSanh,Lâmđứngralàmbàitruyđiệu.Mộtthángsau,PhápCương,ngườiđãviếtthưchungvớiLâmchoTạLinhVận,cũngmấttạinúiHổKhưu.Mộtlầnnữa,LâmnhậntráchnhiệmviếttruyđiệuCương.Cảhaibàitruyđiệunày,ĐạoTuyênđãbảotồnlạitrongQuảnghoằngminhtậpquyển23ĐTK2103tờ265b3-266b2.ĐọcquachúngtasẽcódịpthấyLâmcónhữngtìnhtựgìđốivớiđồngđạocủamình,saukhilêntiếngphêbìnhgắtgaoPhậtgiáothờiông.BàitruyđiệuvềSanhđãlàmtưliệuchoHuệHạo,khiHạo,khiHạoviếttiểusửcủaSanhtrongCaoTăngtruyệnquyển7,nhưngkhôngđónggópmộtcáchtrựctiếpvàosựhiểubiếthànhtrạngcủaLâmtrongliênhệvớiSanh.Tuythế,đểchothấyLâmđãcónhữngtìnhtựgìđốivớiđồngđạomìnhvàvăntàisiêuviệtthếnào,chúngtôichodịchlạitừđây.

"NguyênGianămthứ11mùađôngtháng10ngàyCanhTýĐạoSanhphápsưmấtởLôSơn.Ôhôaitai!Ngườihiềncáotận!Sựđauxótấykhôngcạn,Lẽchungbảomất,sựtiếcthươngâýlạisâu.PhápsưvốngiònghọNgụy,ngườiBànhThànhvậy.ChalàhuyệnlịnhQuảngThích,nhỏmàkỳtài,dắttớiPhápThảiphápsư,đổiáotheohọc,thiênbẩmthôngmậu,tựngộxưacao.Nămđangchíhọc,đãlêntòagiảng.Vọngđạotàinăng,sĩphutiếngnổi,thờiấychẳngaimàchẳnghếtlờicùngnghĩ,phụcsựtinhtrí,LỗLiênlàmchịuĐiềnBa,HạngThácbảlýgià,Khổng,thậtkhôngkịpvậy.Giadĩtínhtìnhtrầmlặgvàcươngtrực,khíýhòahiệpmàdễtheo,hỷxảđểmàcứudụ,nênngườicàngtrọng.

Đếntuổitrungniên,duhọcrộngtìmdịvăntừmiềnDươngViệtlêntớiTâyTần,trèonúiLỗNhạc,đạplốiHoạnhSơn,ýnghĩaĐạithừacủaLaThập,yếuchỉtiểuđạocủaĐềBà,ngườiđềurõbiết,rộngnắmsựsâusắc.Chỗnghecàngưu,chỗthấylúcmỗicao;nênđãhiểurằng,hìnhtượnglàchỗnươngcủalýlẽ,ômchặthìnhtượng,lẽtấtphảimê,lờidạylànhâncógiáohóa,giữchặtlòidạy,giáohóaphảingu.Dothế,trưngdanhtráchthậtthìtấtphảilầmsaiởviệchưđản,tìmtâmứngsựthìtấtphảimêmuộitrướclờicáchnghĩa.

TừngàyPhậtgiáotruyềntới,TrungHoahọctheo,chưatừnghaysảnxuấtmộtngườithànhcôngnhưthếđấy,bènbắtmêriêngđổi,đểdấucòntích,cáckinhmâyvạch,mọinghisạchrõ,ýchỉThíchCanhạttỏdễtìm,quáigỡnhữnglời,đềuthànhbànsuốt.LàmduỗidanhgiáoĐamChu,nắmlấyhuyềntâmTúBật,nhờthếmàdễ.

Nhưng,vậtsợsánglạ,ngưòighétcaotrình,giậnnhómđồngphục,ưabèkếtlũ.Chúngbèndangcánhcochân,dẹpảnhngườivàonơihanghuyệt,theochechíđạo,quăngdấungưòitớichốnôngNgu.Vếtchânlênthuyền,cóđikhônglại,mạngbỏnúinon,buồnkhắpđôthị.Ôhồbuồnthay!.

Bàitruyđiệunày,nhưchínhcâumởđầuthúnhậnviếtvàotháng10nămNguyênGiathứ11,tứcnăm434.NộtsốvăncúđãđểlộrakhôngítnhữngquanhệtìnhcảmvàlýthuyếtgiữaHuệLâmvàĐạoSanh.KhôngkhácgìLâm,SanhsaukhibịtẩnxuấtkhỏichùaThanhViên,khiôngtuyêntruyềnthuyếtxiểnđềthànhPhật,dựatrênquanniệmkinhNiếtbàndoPhápHiểnmangvềTrungQuốcvàonăm412.ĐâylàtheobáocáocủaCaoTăngtruyện.CứchínhtruyđiệucủaLâm,thìSanhbịtẩnxuấtvìđãphêbìnhmộtsốnhàsưdùng"tứquảthậpđịa,dựalênđểlàmsónggió"để"mêhoặcmọingườivớichuyệnhưđản",ănnói"nhữnglờiquáigở".Chúngtadĩnhiênkhôngthểxácđịnhmộtcáchquáigở".Chúngtadĩnhiênkhôngthểxácđịnhmộtcáchdứtkhoátsựthật,bởivìchúngđềuđúng.HạovìnhữngáccảmđốivớiLâm,hắnđãbỏlýdocánhânmàLâmghilại.

Cứvàobàitruyđiệu,LâmđãcónhữngliênlạcvớiSanh,khiSanhtrởvềKiếnNghiệp,saubuổiđihọcvớiLaThập,lúcSanhsốngởchùaThanhViên,khoảngnhữngnăm414.TừđấychotớikhiSanhchếttrước3năm,chúngtakhôngbiếtmộttígìhết.NhưngbanămtrướckhiSanhmất,Lâmđếnthăm,nhưnhữngmôtảbuổichiatayđầythươngyêuvàxótxacuảLâmchứngtỏ.Bằngnhữnglờilẽcủabàitruyđiệu,đặcbiệtlàở4câucuốicùng"ngắnngủigọntình,tìnhcònđểlại,đoànchươngkhôngđủ,nhớđểtảbuồn",thìLâmvàSanhvẫntiếptụcthămviếngnhau,kểtừkhoảngnăm414trởđi,khiSanhbịđuổikhỏichùaThanhViên,vàđãcónhữngmốitìnhđậmđàvớinhau.LâmchắchẳnđóngmộtvaitrònàođấytrongquyếtđịnhtuyênbốquanđiểmìnhcủaSanh,bởiLâmviết:"Tachokhônghại,khuyênnênnóitruyền".

BàitruyđiệucuảLâmnhưvậynóilênkhánhiềutìnhtựcủaLâmnhưmộtnhàsưPhậtgiáo.NhưngbàitruyđiệuviếtnhânlúcPhápCươngmấtlạicàngđểlộranhiềuhơnnữa,chotathấymộtcáchhầunhưphơibàytấtcảtâmniệmkháđaulòngcũngnhưnhữngutìnhrấttrắcẩncuảcuộcđờiLâm.Nócóthểnóiphảnchiếutrọnvẹnkhuônmặtnộitâmcuảmộtconngười,màHuệHạođãmôtảmộtcáchkhásailầmlà"ưađùagiỡn,haynóicười".Nóđọcthếnày:

"NguyênGianămthứ11tháng11ngàyTânTỵ,PhápCươngphápsưmất.Ôhôbuồnthay!Rằng,đứngcaosửavuôngđahạisuốtthông,theothấpsánhtrònlạithiếucứngsạch;ởnúimắccáitộiốmgầy,sốnglànggặpcáibệnhồnhẹp.Chọnlấyhaitìnhmàbỏđiđôiviệc,phápsưquảđãcóchúngvậy.Ítđếnkinhthành,luônngạirừngthẳm,vuichímàđi,theotìnhmàđến,chánnhàmgiòngđời,tìmnhànnơicâyđá,lòngluyếnhangđộng,mongvuiởngoạivật.Chứngchokhôngđặctháo,tathấybậclàmthầy,thậtvậ.Tínhtrờiminhthông,luyệndầnphongvị,tìnhlýthungdung,thườnggiỏivănnghĩa.Giaoduchânthậthếtchỗgiống.Nhắmđíchmếnyêuđạotrườngtồn.Chônthânáopháp,lụycânđaisớmdứt.Caogótđấtthần,chướngdânvuaxưabỏ.Huốngnữa,vếtcaoxacuảtăngmôn,hádẫnđườngbọnxuphục?Xưanhângặpgỡ,xuốngđỗxekếtgiao,cùngnhauxuốngtóc,cànghiệpvuihơn,bàynhunggiảinhớ,đểgởithángnăm.BèndắttayđiLương,đọcánhđếnĐặng,hưởnggiónúithiêng,mangđạobếnthẳm,sovuibằngyến;ngàndặmmộtkhắc,từđấyrừngđổchimbay,bỗngchốcđầytuổi.Ngườiđậucànhcao,tachìmbùncặn,thườngmonggặpTăngBốccùngở,thìhóathànhmốisôngnúibiệtlycủaLươngCao.Sóngđôngkhônglại,tâycảnhchẳngthu,hếtchỗdòngtrôi,cốtvềđồiTặng.Ôhôbuồnthay!Xintruyđiệurằng:

Ôhôbuồnthay!Đêmđônglạnhlẽo,tiêuđiềuvensông,gióxemàntoạc,tuyếtrotvàotròng...mạngngườingắnđứt,đườngvềngáimong,xótxakẻmất,lặnglẽkhócròng,mộtmìnhcôlữ,Trờiđấtchẳngtrông.Ôhôbuồnthay!MongđếnsốngđấtHổKhưu,thươngmấtmờnơiLôLĩnh,nghĩháilộctạihoakinh,nhớdắttayngoàiphiêncảnh,tìnhphiêudiễuởđôisườn,trítriềnmiênmiềnLưỡngTỉnh,saoràngbuôchềkhôngdứt,lòngnhớnhunghềdằnvặt,gióđônghềđãhết,nắnghènựchềvừamất,bốnmùađổithayrốirít,tìnhcàngsâuđểdấulâu,nếulaiduyênquảchẳngmất,xingóitrọnsanhniênđểxótxa.Ôhôbuồnthay!".

ĐấylàbàitruyđiệudoLâmviếtchophápsưPhápCương.Đọcnó,tacóthểthấymộtcáchkhátrọnvẹnnỗiđớnđautâmtrạngcủaLâm,khôngnhữngđốivớingườibạnvừachết,màcònđốivớithânphậncủachínhmình.SovớibàiviếtchophápsưĐạoSanh,mànhưđãnói,Lâmhẳnđãcónhữngliênlạcmậtthiết,bàiđâyquảphảikểnhưmộttiếngkhócthầmcuảlòngmộtconngườimàbênngoài."Ưanóicườihayđùagiỡn".NếuLâmtrongcuộcsốngthườngngàycó"ưanóicườihayđùagiỡn"thìđólàmộtchelấpnhữngđớnđautannátcủanỗilòngbêntrong.

Lâm,nhưđãvạchratrên,làmộtnhânvậttrọngyếucủachínhquyềnNguyênGia,làmộttinhhoakhôngnhữngcủaPhậtgiáothếkỷthứVmàcòncủanềntríthứcTrungHoacùngthời.Ôngđãcónhữngliênlạcthâmgiaohầunhưvớihếtcảnhữngtríthứcnổitiếngcủathờiôngtừkhoahọcchođếnthica,từHàThừaThiênchotớiTạLinhVận.Thếmà,Lâmđãthốlộ"ngườiđậucànhcao,tachìmbùncặn".tửbạccaokha,dưluânnêchỉ.Quảthật,thổlộấycóthểtómtắthếtcảtâmtrạngđauthươngcủacuộcđờiông.Chưabaogiờtathấymộtnhàsưviếttruyđiệuchođồngđạocuảmìnhđãnóilênnhữnglờinhưvậy.Chưabaogiờtathấymộttiếngkhócđầyđauthươngcủamộtngười,màsửgiatừthờiThẩmƯớc,LýDiênThọtrởđiđãđượcbảolà"quyềnmâutểphụ"và"hắcytểtướng"thểhiệntrongmộttruyđiệuviếtchobạnmình.

Đọcnhữngbàitruyđiệuloạinày,tamớihiểutạisaoLâmđãviếtnhữngdòngđầyđanhthépvàcóvẻ"hủybáng"PhậtgiáotrongcuốnQuânthiệnluậncủaông,vàtạisao,saukhiviếtchúng,Lâmvẫntiếptụcsốngcuộcđờicủamộtnhàsư,dẫunhữngkẻquyềnthếkháckiểuHàThượngChinămsauđãchửibớilà"giảlàmthầytuđểtựhủypháđạomình".HuệLâm"cótựhủypháđạomình"haykhông,chúngtasẽcódịpbàncãitrongmụcnóivềQuânthiệnluận.Ởđây,chỉcầnvạchralàvaitròcủaLâmtrongviệcpháttriểnvàtruyềnbáPhậtgiáotạiTrungQuốckhôngphảinhỏmọngì,đếnnỗimộtngườiviếtsửnhưthầyMậtThểđãdànhdịpkểtớitênôngtrongbảngtómtắtlịchsửPhậtgiáoTrungQuốcngắnngủicủathầy.

Thếthì,PhápCươnglàai?Chođếnnay,ngoàibàitruyđiệuvừakểvàláthứviếtchungvớiLâmchoTạLinhVậnchỉmộtmẫutinkhácđãtìmthấyliênquantớiôngtrongthiênvănhọccủaThếthuyếttânngữquyểnthượngtờ28a2-b1,màLưuNghĩaKhánh(403-444)đãghilạivàlàmtưliệuchotiểusửcủaTăngGiàĐềBàtrongCaoTăngtruyệnquyển1doHuệHạoviếtsauđấy.ChuyệnNghĩaghilạithếnà:"ĐềBàlúcmớitớikinhsư,giảngAtỳđàmchoĐôngđìnhhầuởnhà.MớingồinghegiảngđượcmộtnửathìTăngDiliềnnói:"Đềuđãhiểurồi".Tứcrờichỗngồimìnhcùngvàibổnđạonhân,đếnnhàriêngcủamìnhmàtựgiảng.ĐềBàgiảngxong,ĐôngđìnhhỏiđạonhânPhápCương:"Đệtửđềuchưahiểu,emDicuảđệtửsaocóthểhiểuliềnngaynhưvậy?".PhápCươngtrảlời:"Đạikháithìngaynhưvậy?"PhápCươngtrảlời:"ĐạikháithìnhữnggìDigiảngđềuđúng,chỉcómộtsốchitiếtnhỏmọnlàchưavạchrõthôi".Chúthíchđoạnvănvừadẫn,vềPhápCương,LưuHiếuTiêu(462-521)bảo"thịtộcchưarõ".Cònvềsựtinhchung,ôngchodẫnmộtđoạnvăntừXuấtkinhtự"Xuấtkinhtựnóirằng;"ĐềBàvàokhoảngđầuLonganđếnkinhsư,ĐôngđìnhhầuVươngTuânnghênhđếnnhàmìnhgiảngAtỳđàm.ĐềBàrõtônchỉmàcònphátlộnghĩasâu.VươngTăngDicỉmộtlầnnghe,liềntựgiảng.Sựrõnghĩađểmởlòngngườicủaônglànhưivậy.Chưarõnămôngmất".

Đúckếthaimẫutinvừadẫn,HạoviếtCaoTăngtruyện:"ĐếnLongAnnămthứnhất,ĐềBàtớikinhsư.VươngCôngvàphonglưudanhsĩtriềuTấn,chẳngailàchẳngđếnchỗônggiảngtríkinh.Lúcbấygiờ,vệquânĐôngđìnhhầuVươngTuânđâtLangNhahiềnlànhcólòngtinsâusắc,phùtrìchánhpháp,kiếnlậptinhxá,rộngmờihọcchúng.KhiĐềBàtới,liềncùngcungthỉnh,xinđếngiảngA-tỳ-đàm.Danhtăngđềunhómnghe,ĐềBàđãrõtônchỉ,lờilẽlạichínhxác,nênnêuphátnghĩalý,làmchongườingheđềuvuihiểu.Lúcấy,VươngTăngTrân(đúngraphảisửathànhVươngTăngDi-LêMạnhThátchú)cũngtạigiảngđườngnghegiảng.Sauởnhàmình,Ditựgiảng.TuânhỏiđạonhânPhápCưong:"SởđắccủaTăngTrânthếnào?".Cươngtrảlời:"Đạilượcthìđềuđúng,chỉtiểutiếtlàchưaxét".SựtrìnhbàyrõràngdễlàmlòngngườihiểucủaĐềBàlànhưthếđấy".

VươngTuânlàemVươngTăngDidĩnhiênđềulànhữngdanhthầncủatriềuĐôngTấn.Tuânsinhnăm349vàmấtnăm400.Disinhnăm361vàmấtnăm388.LongAnnguyênniêntứcnăm397Dothế,ĐềBàkhôngthểđếnkinhsưnhàTấnvàokhoảngLongAnđược,ob73ivìVươngTăngDiđãmấtgầ10nămtrướcđó.Cólẽôngphảigiảngkinhchậmlắmthìcũngkhoảngvàonăm388.Dẫusaochăngnữa,CươngđãcónhữngliênlạcvớiTuâncũngnhưĐềBà_1.Gầnbốnmươinămchotớilúcchếtnăm434,Cươngnhưvậyđãlàmột"danhtăng"nhưHạobảo.MặcdùbàitruyđiệuLâmviếtkhôngghirõCươngmấtlúcmấytuổi.Cứvàodữkiệnvừanêu,tacóthểgiảthiếtlà,Cươngtốithiểucũngphảitrêndướibamươituổi,lúcTuânhỏiông.Nóicáchkhác,Cươngphảisinhkhoảngnăm350-360.Bấygiờ,bàitruyđiệubảo,CươngsốngởHồKhưu.NúinàyTrúcHạoNhấtcủaCaoTăngtruyệnquyển5đãnhờvàosựkínhmộcủaanhemVươngTuânlàmnênhaingôitinhxá,màsauđấythànhchùaĐôngvàchùaTây,vàokhoảngnăm368.EmcủaTuândĩnhiênlàVươngDân,tựTăngDi.Đầunămấy,NhấtraởchùaNgỏaquantạiKiếnNghiệpđểhọcvớiPhápThải.ĐếnkhiGiảnVănđếmất,tứckhoảngnăm372,NhấtvềHổngưu.Khoảngnăm397-401,Nhấtmắcbệnh,chếtởnúiấy,thọ71tuổi.PhápCươngvớinhữngliênlạcvớiVươngTuânvàVươngDândothếhẳnđãcómộtquanhệnàođấyvớiĐạoNhất,nhấtlàkhiôngsốngtạingọnnúidoNhấtkhaisơn.Cương,cứbàitruyđiệuđãđilênLươngChâuđểsốngởnúiĐặngTakhôngbiếtchuyếnducưnàyxảyranămnào.NhưngbằngvàoviệcĐạoSanh,khibịđuổikhỏichùaThanhViên,đãđếnởHổKhưu,chúngtacóthểgiảthiết,Cươngđãcómặttạinúinàyvàokhoảngấy,tứckhoảngnăm414,bởivìCươnglàbạncuảLâmvàSanhlạituyêngiảng"tàthuyết"củamìnhdướisựthúcđẩycủaLâmSanhđếnởnhưvậyquatrunggiancủaLâm.ChínhLâmnhắcđếnchuyệnSanhmấtởLôsơntrongbàitruyđiệuCươngởcâu"thươngmấtmờnơiLôlĩnh",tỏraCươngLâmvàSanhcónhữngtươnggiaorấtmậtthiết.

TấtcảbiếtvềCươngtừđócóthểnóigồmnhữngchitiếtsau.Sinhkhoảngnăm360,Cươngnhỏđauyếu,nhànghèonhờngườicônuôi.Lớnlênkhôngchịuralàmquan,mặcdầuCươnglàconcháumộtnhàquítộc.LưuHiếnTiêubảokhôngrõgiònghọcủaCương,nhưngbàitruyđiệunói,Cương"quyếttộcthịÂn,thậtThangchiduệ".Cươngđitu,khoảngnăm397Cươngtrởthànhdanhtăngởkinhsư.SauđấyôngchắcsốngởHổKhưukhoảngtrướcnăm414vàinămôngdulịchLươngChâu.Saunăm414,ôngsốngởHổKhưuvớiTrúcĐạoSanh,vàmấtởđấynăm434tháng1qngàytânmùi,saulúcSanhmấtmộttháng.

Trongkhiôngcònsống,Lâmchắcđếnviếngthămvàtâmsựnhiềulần.TìnhtựgiữaôngvàLâmthếnào,ngàynaytakhôngcómộttưliệunàokhác,ngoàibàitruyđiệutrên.CứnóthìCươngcóthểnóilàngườitriâmvàtrikỷcủaLâmlàmộtngườihiểuLâmvàLâmhiểu.Chonên,khiôngmất,Lâmviết:"Xótxakẻmất,lặnglẽkhócròng,mộtmìnhcôlữ,trờiđấtchẳngtrông"-muộnmuộntứctận,tịchtịchaihào,côlữnhưbạc,quânhóavôbào.ViếttruyđiệuchoVươngnhưvậy,LâmkhôngnhữngtruyđiệuCương,màcòntruyđiệuchínhcáichếtcủaphầncuộcđờicủamình.Cươngmấtmộttháng,saukhiSanhmấtnăm434.Đếnnăm440,tađangcònthấyLâmlàmviệcvớiVănđế,nhưngcólẽlàmviệcnhưmộtcôlữ,làmviệcchotớikhiVănđếbịchínhconmìnhgiếtnăm453,vàđểcuốicùngbịđuổiranướcta,lúcHiếuVũđếlênngôinăm454.

Đọchaibàitruyđiệutrên,tabâygiờmớicóthểthấytâmhồnLâmđãchanchứanhữngcảmniệmnàođốivớiđồngđạocủamình.Tacũngsẽthấy,PhậtgiáotheoLâmphảiđượcđịnhnghĩarasao.Chonên,khiôngnói"ThíchCabiệnnhibấtthật"vềchuyệnuminh,taphảihiểuôngnhắmđếnmộtthứPhậtgiáonàođấy,chứkhôngphảilàtoànthểPhậtgiáo.HaicâucuốicùngtrongbàitruyđiệuPhápCương"nếulaiduyênquảchẳngmất,xingóitrọnsinhniênđểxótxa"-cẩulaiduyênchỉphỉvong,quyênsinhniêndĩtăngtrắc-đểlộmộtphầnnàoquanniệmPhậtgiáocủaông.Chúngnói,nếuphápsưsaukhichết,khônghoàntoàntậndiệt,thìxinchứngdámchotôiđâylà,tôixinđemgóihếtnhữngnămmìnhđangcònsốngđểthươngnhớphápsư.MộtnhàsưPhậtgiáonghingờvềđờisauquảlàmộtđặcbiệt.

Cốnhiên,vớinhữngbạnbècủaôngnhưHàThừaThiênvàPhạmViệp,chúngtatấtkhôngcógìphảingạcnhiênChuyệnThiênđãnóitrước.VềViệp,cómộtcốsựdoTrầmỨcghilạitrongTốngthưquyển69tờ8b11-12.SaukhiNghĩaKhươngbịtruấtchứcởkinhsưnăm440.KhổngHymộtngườichịuơnKhươngbàymưulậtđổVănđế.NhưngsựbạilộvìviệcphảngiáncủaTừTrạmChi.Việpbịbắt,hạngụcvàgiếtnăm445,lúcmới48tuổi.TheoƯớc,thì"Việpthườngnóingườichết,tinhthầnsẽmất,muốnviếtsáchVôquỉluận,đếnđấy(túclúcbịngục)bèncùngvớiTừTrạmChiviếtthư,nói"Chúngtasẽphảicảiánnhauởdướiđất".ƯớcbậybạcủaViệplànhưthếđó-Lâm,nhưViệp,phảiđợitớikhiđốidiệnvớisựchết,mớihyvọngcóđòisau,trongtrườnghợpViệpđãcãivềviệcgiantrácủaTừTrạmChi,vàtrongtrườnghợpLâmđểmongphápsưPhápCươnghiểusựxótxacuảlòngmình.Quảlàđặcbiệt.

ViệcLâmbịđuổinhưvậythựctếđãxảyra,kiểuĐạoSanhđãbị,vìhọđãcónhữngquanniệmPhậtgiáokhácvớiphầnlớnnhữngngườilàmnêntậpthểtănglữvàPhậtgiáobấygiờ.NóvìthếkhôngcómộtảnhhưởngquyếtđịnhnàohếttrênthâmcảnđốivóiPhậtgiáovàbèbạnPhậtgiaocuảhọ.SanhtiếptụctintưởngquanniệmPhậtgiáocuảmình.HuệLâmcũngvậy.Nhưngđặcbiệthơnlà,vớiLâm,HuệHạoviếtthêm:"Lâmkhiđãhuỷphááophápcuảmình,bịđuổiraGiaoChâu".VấnđềthờigianvànơichốnLâmbịđuổitớitừđấymangmộtýnghĩalôicuốnvớichúngta.Nhưđãnói,mọitưliệuđềunhấtloạtghilạiviệcLâm"Bịgiatầnxuất".NhưngđịađiểmLâmbịđuổitới,thìchotớinaychỉhaigiữahơnbảynguồntưliệuvềcuộcđờiLâmnóiđến,đấylàCaoTăngtruyệnvàThíchmôntựcảnhlục.

ThíchmôntựcảnhlụcdoHoàiTínviếtkhoảngnăm830vànhưnhanđềnóchỉđiểm,chỉlàmộtcuốnsáchđầymùivịđạođứcnhằmrăndạyđồngđạocủaTínvềđứcđộvàhànhđộng.NóghilạitiểusửcủaLâmởquyểnthượngĐTK2083tờ809b21-c8,trongđótabiếtthêmlà"vàinămsaukhibịđuổiraGiaoChâu,Lâmbịmùmắt,kếtphẫnrồichết",vớimụcđíchchothấy,mặcdùLâmtrảiquaphầnlớncuộcđờimìnhtrênnhunglụavàquyềnhànhcuốicùngôngtacũngbịquảbáomùmắtvàchếtnơixaxôivìdámnói"ThíchCabiệnnhibấtthật".ChitiếtvềnhữngngàycuốicùngcủaLâmtạinướctanày,tuyquígiámangnhiềumàusắcđạođứcđểđượctinchắcchắnphảimấttạinướctavàcólẽbịmùtrướckhimất.TrướcHuệHạonhưvậykhôngmộttưliệunànnóiviệcLâmbịđuổitớicủaHạodođógặpphảikhókhănthứnhấtcủanó.

Khókhănthứhailà,cứtheobáocáocủaHàThừaThiênvàThẩmƯớcthìLâm"bịchúngtăngbàitẩn",saukhiviếtraQuânthiệnluận,nhưngnhờ"chechởcủaminhchúanênđượcmiễnbaladi".Nóicáchkhác,viếtxongQuânthiệnluậnkhoảng433,Lâmbịđuổi,nhưngVănđếchechởnênkhỏi.Đấycốnhiênlàmộtsựthực,bởivìchúngtađãthấylà,chotớigiữanhữngnăm439-440LâmđangcònsốngtạiKiếnNghiệpvới"quyềnmâutểphụ"đánhcờvớiHàThùaThiênvàtravấnLưuNghĩaKHương.Vậythì,Lâmbị"đuổiraGiaoChâu"từbaogiờ?Nếuchúngtănghaycựutăng,saunăm431,đãtẩnxuấtkhôngthànhcông,vìsựcanthiệpcủaVănđế,thìphảichănghọđợikhiVănđếmấtđểlàmmộttầnxuấtthứhai?HayLâmđãbịtẩnxuấtvàonhữngnămcuốicùngcủaVănđếkhoảngtừ450trởđi?Nhữngcâuhỏinày,ngàynaykhôngthểnàotrảlờiđượcvàđólàkhókhănthứhaicủachuyệnLâmbịđuổi,bởivìkhôngtưliệuđãđượcbảotồn.NhữngbằngcớtrùnghợpnhưláthưcủaĐạoCao,PhápMinhvàLýMiễu,khôngcómộttínhquyếtđịnhnàohếtvềviệclâmcóbịđuổihaykhôngbịđuổiranướcta.TìnhtrạngtổchứcquyềnhànhPhậtgiáodướithờiHiếuVũđếlạikhôngđượcbiếtmộtcáchchitiếtrõràng.ThờigianLâmbịđuổitừđóhầunhưhoàntoànkhôngthểgiảiquyết.Chúngtôivìthếphảigiảithiếtlà,Lâmbịđuổiranướcta,khiHiếuVũđếlênngôi,khoảngnăm454,bởivìvàokhoảngđấysựchechởcủaVănđếkhôngcònvàtậpthểtănglữPhậtgiáolúcbấygiờthựcsựthihànhquyếtđịnhtẩnxuất.

Cứvàonhữngphântíchtrên,cuộcđờiLâmnhưvậycóthểtrìnhbàythếnày.Sinhkhoảngnăm380,cùngmộtkhoảngvớiTạLinhvậnvàNhanDiênChitạiTầnhuyệnTầnquận,tứcphíanamtỉnhCamTúcngàynay,LâmxuấtgiavớiĐạoUyêncólẽởchùaĐồngan.Khoảngnăm400,LâmđãcónhữngliênlạcvớiPhápCươngởHổKhưu.Khoảngnăm414,LâmgiụcĐạoSanhtuyêngiảnglýthuyếtxiểnđềthànhPhật,dẫntớiviệcSanhbịtrụcxuấtkhỏichùaThanhViên,vàđếnsốngnhờởHổKhưuvớiCương.Khoảngnhữngnăm420,LâmcónhữnggiaoduvớiPhóLượng,nếukhônglàsớmhơn.Trongcùngthời,ônglàmbạnvớiLưuNghĩaChâu,TạLinhVậnvàNhanDiênChi.Năm423,LâmcùngCươngbàncãivềBiệnTônluậnvớiVận.Khoảng431,LâmviếtQuânthiệnluận.Khônglâusauđấy,cólẽsauquyếtnghịtẩnxuấtcủatậpthểtănglữthờibấygiờ,LâmđếnthămĐạoSanhởLôSơn.

Banămsau,Sanhmất,LâmđứngrađưađámSanhvàviếttruyđiệuchoSanh.Mộtthángsau,ngườibạntâmsựcủaLâmlàPhápCươngtheogótSanhvàmấtởHổKhưu.Mộtlầnnữa,LâmđưađámvàviếttruyđiệuchoCương.TrongthờiCươngcònsốngkhoảngtừnăm410trởđi,LâmchắcđãluitớiHổKhưunhiềulần.Trongkhoảngấy,bàitruyđiệuCươngcủaLâmcónóitớiviệcLâm"phảnhàduệ"-trởềtừmiềnxa-Chúngtakhôngbiết"miềnxa",màLâmđềcậpởđây,muốnchỉmiềnnào,vàchuyệnLâmđềcậpởđây,muốnchỉmiềnnào,vàchuyệnLâmđểchânlênnóxảyralúcmô.CólẽđólàmiềnLươngChâu,nhưngtakhôngchắc.SaukhiCươngmất,LâmcólẽtiếptụcsốngtạichùaTrịThànhvàravàocungcấmlàmviệcchoVănđế.

Tronggiaiđoạnnày,ngoàichùaTrịThành,Lâmchắccómộtvănphònglàmviệccủariêngông,dẫntớicáimôtảcủaTốngthưvàNamsửvềchuyện"kháchkhứaluitớiđôngđúc,xecộtrướccửathườngcóvàichụccặp,bốnphươngnốinhaugởidângđồbiếu,thểkhuynhmộtthời,chiếuvuôngbảytámchiếc,trênđóluônluônđầy.Lâmmangguốcgỗcao,mặcáolôngchồn,đặtchứcthôngtrìnhvàthơtá,quyềnhànhsánhvớibậctểtướng.KhổngKhảitừHộikhểđếnthămLâm,gặpkháchkhứachỉồnàohỏithămnhaumàthôi".

Giaiđoạnlàmviệcnàynổibậtvớibachitiếtkhálôicuốn.Chitiếtthứnhất,xảyravàonăm428,khiLâmđếnthămTạHoằngVi.ChitiếtthứhailiênquanvớivaitròcủaLâmtrongvụtranhchấpquyềnhànhgiữaVănđếvàLưuNghĩaKhương,dẫntớisựtốnvịcủaKhươngvàcáichếtcủaKhươngvàđồngđảng,vàonăm440.VàcuốicùnglàchitiếtvềchuyệnLâmđánhcờvớiHàThừaThiêntrongkhoảngthờigiantừ439đếnnăm447lúcThiênmất.

Saunăm447này,chúngtakhôngbiếtLâmđãlàmgì.CứHuệHạothìLâmbịđuổiranướcta.HoàiTínbảo,LâmmấttạiBắcbộtrongmộttìnhtrạngmùlòavàinămsaukhibịđuổi.Tấtcảnhữngviệcnàycólẽxảyrakhoảngsaunăm454vàchắcchắnlàsaunăm447.Haichữ"vàinăm"-sổniên-củaTíncóthểcắtnghĩanhưchỉhayhaybanăm,nhưngcóthểcắtnghĩanhư"nhiềunăm",nghĩalàbảytámnămtrởlên.LâmdothếrấtcóthểsốngtạinướctachotớilúcLýTrườngNhânthựcsựthànhlậpchínhquyềnđộclậpcủamìnhnăm468.Dẫusaođinữa,nếuLâmtớinướctanăm454,ôngđãtạonênkhánhiềubàncãigiữatậpthểtănglữvàPhậttửnướcta,dẫntớisựrađờicủasáuláthưvàcáichếttựthiêucủaĐàmHoằng.

KhinghiêncứuvềsáuláthưxưanhấtcủalịchsửvănhọcvàPhậtgiáonướctaởtrên,chúngtôiđãgiảthiếtsựrađờicủaSáuláthưcóthểđịnhtựvàokhoảnggiữanhữngnăm434khiQuântiệnluậnrađờivànăm456,khiĐàmHoằngtựthiêutạichùaTiên(châu)Sơn.TrongbảntiểusửcủaHoằngdoHạoghilại,chúngtakhôngđượcbảotạisaoHoằngchọnnăm456đểtựthiêu,ngoàiviệcchépHoằngthệnguyệnvềAndưỡng.LýMiễunêulênvấnđề"khôngthấyhìnhPhật",dĩnhiênlàmộttiếngvangkhárõrệtcâunóisauđâycủaLâmtrongQuânthiệnluận:"Họcđòitheoánhthầnmakhôngcómộttấcsáng,nghiệmlấylinhbiếnmàchẳngcómộtchútlạ,kẻcầnthànhkhôngthấyđượcmặtmũicủađấngthiệncứu,ngườidốchọckhôngtìmđượcsựthậtcủachuyệnlănghư;bảođạilàcósựsốnglâuvôlượng,nhữngaithấyđượcmộtônggiàtrămtuổi?Thiếtthavềsựkiêncốcủakimcương,nhưngaingóđượcmộtvậtkhônghủ?".

Chínhcáicâu"đồxưngvôlượngchithọ,thụckiếnkỳdichitẩu"vớiýnghĩacủanóđíchnhiênnhắmtớinhữngngườitintưởngTịnhđộvàđứcPhậtADiĐà,cólẽđãthúcđẩyĐàmHoằng,mộtngườitutịnhđộvàchuyêntrìkinhVôlượngthọ,tớiviệctựthiêunăm456,hainămsaukhiLâmtớinướcta.BảntiểusửcủaHoằngdĩnhiênphảiđếntayHuệHạoquatrunggiannhữngPhậttửvàtăngsĩnướcta,chữtấtkhôngthểquaaikhác.Vànóghiviệc"ngàyhômấydânlàngđềuthấyHoằng,thânsắcvàng,cỡimộtconnaivàng,đivềphíatâyrấtnhanh,khôngdừnghỏihan;tăngvàtụcmớihiểuđượcsựthầndị,cùngnhauthulượmtrocốt,đểdựngthápthờ",chứngtỏtốithiểulà,chỉsaukhiHoằngtựthiêuvớinhữnghiệntượngvừamớidẫnthìTăngvàtụcmớihiểuđượcsựthầndị.Nóicáchkhác,trướckhiHoằngtựthiêu,tăngsỹvàPhậttửnướctacóngườiđãkhôngtinvàosựthầndị,mộtđiềukháđiểnhìnhnhữngănnóicủaHuệLâmvàLýMiễu.Hoằngmuốnchấmdứtsựhoàinghicủanhữngngườinày,nênđãtựthiêumình,để"dĩthântáctắc",đểlàmgương.ChuyệnđếnnướctacủaLâmnhưvậycóthểcoinhưmộtbiếncố.

Cốnhiên,Sáuláthưcóthểviết,vìsựcómặtcuảQuânthiệnluận,chứkhôngcầnphảicómặtcủaLâm.ViệctựthiêucủaĐàmHoằngcũngthế.NórấtcóthểlàmộttrảlờicụthểchonhữngvấnđềQuânthiệnluậnnêulên,chứkhôngcầnphảicóLâmtạinướctahaytạichùaTiên(châu)Sơn.Dẫuthế,cứvàosựxaxuôigiữanướctavàKiếnNghiệpcũngnhưgiữaPhậtgiáonướctavàPhậtgiáoTrungQuốc.NếuLâmkhônghiệndiệntạiViệtNamthìQuânthiệnluậncủaôngkhómàcóthểgọilênnhữngphảnứngđồngthờivàđồngđiệukiểusáuláthưvàcáichếtcủaĐàmHoàng.

Hơnthếnữa,tronglịchsửnướctachưatừngcómộtngườiđượcghilạilàđãsốngnhờtổchứcPhậtgiáorồisauphảnlạinó,nhưcâucadaokháhómhỉnh"ĂncơmPhật,đútrâuthầychù"điểmchỉ.Câucadaonày,chúngtôinghĩ,rấtcóthểđãxuấthiệnvàokhoảngHuệLâmđếnnướcta,tứckhoảngnăm454.NócólẽdomộtsốtăngsĩnướctanóichoPhậttửnướctathờibấygiờ,tạisaoLâmmộtnhàsưquyềnthếvàuydanhcủa"thiêntriều"bịđuổirasốngtạinhữngngôichùaViệtNamxaxuôi,cắtnghĩachohọrõLâmđãlàmvàviếtgìvềPhậtgiáo.

Lâm,nhưtasẽthấytrongQuânthiệnluận,chốnglạiviệclàmchùa,chốnglạiviệcđúctượng,chốnglạiviệcănnóinhữngchuyệnthiệnácthiênđường,địangụckiếptrước,kiếpsau.Tấtcảchúng,theoônglànhữngxaxỉvôích,làmhạiđạođứcxãhội.Cùngmộtlúc,LâmlạiđềraquanniệmPhậtgiáocủamình,màcốttủylà"ngũgiáovớilụcđộcùnghành,tínthuậnvàtừbiđềuđúng",khẳngđịnhnhưvậy,đứcPhậtphảitôntrọngnhưtôntrọngChuCông,KhổngTử.Vớinhữngluậnđềloạinày,màvềmộtphíaLâmvẫn"ăncơmPhật"vìnóitớilụcđộvàtừbi,vàvềphíakhácLâmlạimuốn"đútrâuthầychùa",bởiLâmchốngnhữngviệclàmchùađúctượngcúngkính,tacóthểthấy,tạisaocâucadao"ăncơmPhật,đútrâuthầychùa"đãrađời.

Hiểnnhiên,khíacạnhhómhỉnhcủanónằmởchỗ,thầychùatấtcảkhôngbaogiờcórâu,vìluậtlệPhậtgiáokhôngchophép.Chonên,khinói"đútrâuthầychùa"cácnhàsưnướctakhôngnhữngchoPhậttửViệtNamthấylà,râuthầychùakhôngbaogiờcóthểđứt,vìnókhôngbaogiờcó,nghĩalàsựchốnglạinhữngviệcnhưlàmchùađúctượngtấtkhônggìhơnlàmộtcôngtrìnhhảokhôngbaogiờthànhcông.Ngượclại,nócònmuốnlàmchohọcườimộtcáchthathứvàđầytựtin,bởigiảnhưcóngườimuốnđútrâuthầychùa,thìcũngkhônghạigì,vìkhôngbaogiờcóthứgọilà"râuthầychùa".Trongliênhệnày,cầnvạchralà,nếuphântíchvàgiảthiếtvừanêulàđúng,thìdanhtừ"thầychùa"quảcómộtlịchsửkhálâudàivàvàothếkỷthứVchắcmangnhữngýnghĩakháđặcbiệtkhácvớinhữnggìtahiểungàynay.Nóhìnhnhưcómộtđiểntrìnhđoạlạcýnghĩatươngtựvớichữ"thằng"ởthếkỷthứXIIvàhiệnnay.

Cứvàonhữngbằngcớvàtrườnghợpvàdiễndịchvừanêu,chúngtôidothếnghĩrằng,việcLâmbịđuổiranướctakhoảngnăm454cómộtảnhhưởngquyếtđịnhđếnsựrađờicủasáuláthưcủaĐạoCao,PhápMinhvàLýMiễugiữanhữngnăm454-456vàcáichếttựthiêucủaĐàmHoằngnăm456.HànhtrạngnhữngnămcuốicùngcủacuộcđờiLâmtạinướctavìvậytấtlàđãhoàntoànbấtkhảthám.SaukhiLâmbịđuổiranướcta,ôngchắcchắntiếptụcmộtcuộcsốngtíchcực,tạonênnhữngbiếncốvănhọcvàtôngiáovừakể.

Chúngtakhôngbiếtôngsốngtớibaonhiêutuổi,điểmđươngnhiênlà,ôngphảimấtsaunăm456.Nếuôngmấtsaunăm456mộtnămchẳnghạn,thìchữ"sổniên"củaHoàiTínnóitrêncóthểcắtnghĩamộtcáchtươngđốidễhiểuvàdễnhậnlà"vàinăm".GiảnhưôngsốngchotớilúcTríBântớinướctagiữanhữngnăm466-467vàđónmừngcũngnhưrấtcóthểlàmcốvấnchocuộcvậnđộngđộclậpthựcsựcủaLýTrườngNhân,thì"sổniên"bấygiờcónghĩa"nhiềunăm".Thôngthường"sổniên"cónghĩa"vàinăm"nhưngkhôngnhấtthiếtlaphảiluônluônnhưthế.

Dẫuvớitrườnghợpnàođinữa,Lâmphảimấtsaunăm456và,nếuHoàiTíncóthểtinđược,thìôngđãmấttrongmộttìnhtrạngmùalòa.BệnhchứngmùlòanàydĩnhiênkhôngthểdựavàođểđoánđịnhsốtuổicủaLâm,lúcLâmmất,nhấtlàkhitakhôngbiếtmộtchútgìhếtvềtìnhtrạngsứckhỏecủamắtLâmcũngnhưthânthểLâmtrướcđấy.TuythếtacóthểgiảithiếtLâmrấtcóthểmắcchứngmắtdiễntiến,màhậuquảlàmùlòaởtuổigià.Nếuchấpnhậngiảthiếtấy,Lâmrấtcóthểsốngtới80tuổivàmấtkhoảngnhữngnăm385-470,mộtcuộcđờikhádàivàsốngđầyđủ.TacóthểnóiLâmlàmộtnhàtưtưởngPhậtgiáosâusắcvàđitrướcđờiôngtớihàngnăm.SựkínhtrọngLâmcủanhữngngườinhưHàThừaThiêntấtphảimộtđiềukhátựnhiên.