Chương 8: Tinh Thần Ðạo Giáo Và Tinh Thần Thế Tục
Jean Francois : Với sự phát triển Phật giáo ở Tây phương, một khíacạnh đáng lưu ý về thực tại hiện nay nổi lên một cách rất cụ thể. Ðó là sựtương quan giữa Phật giáo và vài bản văn triết lý thuộc thế hệ mới. Ba đãkể ra Luc Ferry. Ba muốn kể thêm André Comte Sponville đã cho xuất bản từhai năm nay quyển “Tiểu luận về những đức hạnh lớn”. Ðó là một chuỗi nhữnglời dạy bải khôn ngoan rất thực tế, mà ở Pháp chúng ta gọi là truyền thốngcủa những nhà đạo đức học. Tác giả nhận xét về phong cách, tâm lý conngười và đôi khi không e sợ sự nhạt nhẽo, tác giả nhận xét về phong cách,tâm lý con người và đôi khi không e sợ sự nhạt nhẽo, tác giả đưa ra nhữnglời khuyên thực tế về lối sống hằng ngày của con người. Ðaay cũng gần nhưmột cuộc cách mạng tư tưởng vào cuối thế kỷ 20 vì lẽ các nhà đạo đức họcluôn luôn bị khinh miệt bởi các triết gia chuyên nghiệp đã nhìn ở họ nhưnhững người ghi chép các giai thoại tâm lý. Những nhân vật xây dựng các hệthống tư tưởng triết lý hồi Ba còn trẻ, đã liệt các nhà đaok đức học vàohàng ngũ văn chương thời thượng. Họ cho các nhà đạo đức học chỉ có nhữngnhận xét theo kinh nghiệm, gián đoạn và độc đoán, không thể tạo thành mộthệ thống nào được. Nhưng hiện nay người ta nhận thấy rằng quần chún đãquay về với những phương pháp đạo đức cổ điển đã đưa ra những lời chỉ dạyrất khiêm tốn và rất thực tế về nếp sống của con người. Nhà đạo đức họcđặc sắc nhất hiện nay E.M Cioran cũng là một nghệ sĩ và nhà văn bị gạt quamột bên trong suốt 40 năm và chỉ có hai hay ba ngàn độc giả. Ðột nhiên vàonăm 1985, mọi người lại bắt đầu chú ý đến ông ta và sách của ông ta đãthành công vang dội ở Pháp, điều này nói lên nhu cầu của quần chúng vềnhững nguyên tắc chỉ đạo người ta phải sống như thế nào, phải vươn tớinghệ thuật sống và phải hướng dẫn cuộc đời mình ra sao. Ðó là những câuhỏi mà từ lâu nền triết lý của chúng ta không có câu trả lời. Nhưng ComteSponville đã nhiều lần tham khảo Phật giáo và đã nói một câu đáng chú ý vìnó vừa thể hiện một sự đồng cảm cũng như một sự đối kháng giữa Phật giáoÐông phương và Cơ đốc giáo, câu nói về tâm từ bi và lòng bác ái: “Tâm từbi là một đức hạnh lớn của Phật giáo Ðông phương cũng như lòng bác ái làmột đức hạnh lớn của Cơ đốc giáo Tây phương”. Có nên chọn lựa chăng? Ðểlàm gì? Vì cả hai đức hạnh đều không chối bỏ nhau. Nhưng nếu cần, ta cóthể nói như thế này: “Lòng bác ái thì cao cả hơn nếu ít ra là chúng ta cókhả năng, còn tâm từ bi thì dịu dàng và dễ gần gũi hơn. Hay nói cách khácthông điệp của chúa Kitô về tình yêu thì kích động hơn, còn bài thuyếtgiảng của Phật về tâm từ thì thực tế hơn.” Phải nói là Comte Sponville đãđúng khi nói rằng lòng bác ái là một đức hạnh lớn của Tây phương ít ra làtrên lời nói vì lẽ lòng bác ái đó đã biểu lộ bằng sự tận diệt người da đỏở Mỹ châu, hay bằng sự đưa len giàn hoả dưới thời Trung cổ của những kẻcuồng tín, hay bằng những sự hành hạ người Do thái và người Tin lành.Nhưng dù sao theo Comte Spoville thì cuối cùng phải nhận ra rằng lòng từbi hãy còn kém vế so với lòng bác ái của Cơ đốc giáo. Vậy thì con nghĩ nhưthế nào và hiểu lòng từ bi Phật giáo ra sao?
Matthieu : Trước hết con muốn nói vài lời về câu hỏi đầu tiên củaBa, tại sao lại có sự chú ý về những tác phẩm nói về sự minh triết trongđời sống thường nhật? Có lẽ là một sự bận tâm quá xa lạ với hệ thống giáodục hiện hành. Nền giáo dục hiện nay, là một sự bận tâm quá xa lạ với hệthống giáo dục hiện hành. Nền giáo dục hiện nay, chủ yếu là phàm tục, chỉchú trọng vào việc mở mang trí thông minh và tom góp kiến thức.
Jean Francois : Trong lãnh vực này, không thể nói là đã có sựthành công hoàn toàn.
Matthieu : Trí thông minh là một con dao hai lưỡi. Nó có thể đemlại điều tốt cũng như điều xấu, được dùng để xây dựng cũng nhẹ để pháhoại. Trong quá khứ, các tôn giáo đã dạy người ta trở thành người tốt,phải biết yêu thương đồng loại, phaidr có lòng nhân ái, thành thật, khoandung và hào hiệp. Nếu bây giờ người ta yêu cầu các đức hạnh các đức hạnhnói trên được dạy trong các trường học, chắc chắc sẽ có một sự phản đốirầm rộ. Người ta sẽ trả lời rằng điều đó thuộc lãnh vực cá nhân và cha mrjcó bnonr phận dạy dỗ con cái về những đức hạnh đó. Thế nhưng trogn các thếhệ mới, số cha mẹ hiện nay đã học qua các trường lớp ấy, người ta cũngkhông dạy bảo gì về đạo đức do đó rất ít bực cha mị có được một hướng dẫntôn giáo hay tâm linh. Người ta còn đi đến chổ xen tình yêu và lòng từ bicũng thuộc về tôn giáo. Ðức Ðạt Lai Lạt Ma thường nói rằng ta có thể khôngcần đến tôn giáo nếu mọi người đều có tình yêu đồng loại và tâm từ bi.Ngài phân biệt rõ ràng tinh thần đạo giáo và tinh thần phàm tục.l chínhcái tinh thàn phàm tục này giúp chúng ta trở thành những con người tốt,phát triển được những đức tính mà chúng ta có khả năng phát triển dù chúngta có tin theo đạo hay không. Nếu không có hoạt động tâm linh thì không cógì hoặc không có bất cứ mộït người nào, có chăng là do tình cờ đọc sách,có thể chỉ ra cho các thanh thiếu niên những giá trị nhân bản và làm thếnào để phát huy các giá trị đó. Do đó rất đáng phấn khởi trước sự chú tâmcủa quần chúng về các tác phẩm dạy về minh triết trong đời sống.
Jean Francois : Ba rất hài lòng là con đã ghi lại lời nói của ÐứcÐạt Lai Lạt Ma về cái tinh thần phàm tục, vì Ba nghĩ rằng cái tinh thầnnày không hề đối nghịch vơi việc giáo dục đạo đức. Phàm tục có nghĩa là sựtrung lập của một nền giáo dcuj không lệ thuộc vào bất cứ giáo điều nào dùlà tôn giáo hay chính trị. Ðiều này không loại bỏ mà còn bắt buộc nữa làkhác, việc huấn luyện đạo đức tập trung vào sự tôn trọng luật lệ và ngườikhác, sự sử dụng đúng mức các quyền tự do, nói tóm lại cái mà Montesquiegọi là đức hạnh Cộn hoà. Nhưng gần đây tinh thần phàm tục đã bị đánh lạchướng.
Matthieu : Tinh thần phàm tục không phải là việc xoá bỏ những bàigiảng về tôn giáo như ta đã làm. Tại sao ta lại không giảng dạy về mọi tôngiáo kể cả triết học và chủ nghĩa duy vật và cho phép học sinh được chọnlựa việc dự thính các buổi học đó. Làm như vậy người ta cho phép trẻ concac các em thiếu niên có một ý niệm về điều đã học. Tại sao phải chờ đếnkhi các em 16 tuổi mới dạy triết học cho các em cũng như những giá trị cănbản của con người.
Jean Francois : Ðó là vấn đề dành cho cấp lãnh đạo ngành giáo dục.Nhưng bây giờ con nghĩ sao về lòng từ bi Phật giáo so với lòng bác ái bêncông giáo.
Matthieu : Lòng từ bi theo Phật giáo khó có thể diễn tả bằng ngônngữ Tây phương. Tâm từ theo Tây phương gợi lên ý niệm về thương hại, vềlòng trắc ẩn và như vậy la có khoảng cách giữa người thương và kẻ đượcthương. Nhưng tiếng Tây Tạng Nyingé mà ta dịch là tâm từ, đúng ra có nghĩalà ông chủ của trái tim, là người kiểm soát được tư tưởng. Tâm từ, theoPhật giáo là ý muốn hàn gắn mọi hình thức đau khổ, và nhất các nguyên nhângây đau khổ như vô minh, thù ghét, tham ái v.vv... Do đó tâm từ một mặthướng về con người, còn mặt kia lại hướng về kiến thức.
Jean Francois : Con có đồng hoá tâm từ với lòng bác ái không?
Matthieu : Lòng bác ái là một biểu hiện của tâm từ. Bố thí tấtnhiên là một đức hạnh lớn trong Phật giáo. Người ta phân biệt nhiều hìnhthức bố thí: tài thí tức là cho thức ăn, tiền bạc, áo quần. Vô úy thí làbảo vệ những người gặp nạn, cứu người và sau cùng là Pháp thí giúp cho kẻkhác phương tiện để thoát ra khỏi vô minh. Những hình thức bố thí ấy luônluôn được thực thi trong xã hội Phật giáo và đôi khi người ta cũng thấynhững thí chủ cúng dường tất cả tài sản của họ cho những kẻ thiếu thốn.Trong lịch sử Tây Tạng, có nhiều trường hợp có người đã hy sinh cả mạngsống để cứu mạng những người khác. Ðiều này giống như lòng bác ái nên Cônggiáo. Sau đó để loại bỏ đau khổ dài hạn, ta phải quán tưởng về nguồn gốccủa đau khổ và người ta sẽ nhận ra là chính vô minh đã nuôi dưỡng chiếntranh, lòng căm thù, sự ám ảnh triền miên và tất cả thứ gì đem lại đau khổcho con người.
Jean Francois : Tâm từ và tình yêu khác nhau như thế nào?
Matthieu : Tình yêu chính là phần bổ túc cần thiết cho tâm từ. Tâmtừ không thể tồn tại hay phát triển nếu không có tình yêu, và tình yêu làđiều mong ước của chúng sinh muốn tìm hạnh phúc và nguyên nhân của hạnhphúc. Chữ tình yêu ở đây có nghĩa là vô điều kiện, là toàn diện cho mọichúng sinh không phân biệt. Tình yêu giữa đàn ông và đàn bà, giữa nhữngbạn bè, giữa những người thân có tính cách cảm sở hữu độc chiếm, giới hạnvà bao gồm cả những những tình cảm ích kỷ. Khi người ta cho, người ta mongcó sự đền đáp. Một tình yêu như vậy có vẻ như sâu sắc, nhưng nó dễ dàngtan biến nếu có vẻ như sâu sắc, nhưng nó dễ dàng tan biến nêu nó không dápứng được điều ta cầu mong. Hơn nữa tình yêu mà ta dành cho người thânthường kéo theo một khoảng cách, hay hơn thế một cảm giác giận hờn đối vớingười lạ, những người có thể đe doạ cho chính chúng ta hau cho những ngườithân của chúng ta. Tình yêu đích thực, tâm từ đích thực có thể gồm cảnhững kẻ thù của ta, còn tình yêu và tâm từ kèm theo một sự quyến luyến cánhân thì không thể bao gồm kẻ thù của ta được.
Jean Francois : Vậy là quan niệm tình yêu cũng quan trọng trongPhật giáo chứ không riêng trong Công giáo?
Matthieu : Nó là nguồn cội của con đường đạo. Nhưng tình yêu khôngthể một chiều, giới hạn cho vài người thân, hay thiên vị. Tình yêu phảihoàn toàn không vị lợi, và không cần đền trả. Như vậy, một trong những đềtài chính về thiền định gồm có việc bắt đầu nghĩ đến người mà ta yêu mếnnhất và để cho tình yêu ấy tràn ngập tâm hồn ta, sau đó phá vỡ các ngăncách và trải rộng tình yêu ấy đến những người không thân, không sơ rồi saucùng đến những người ta xem là thù địch. Ðó mới là tình yêu đích thực.Biết được một kẻ muốn làm hại ta cũng không làm tổn thương đến với tâm từcủa ta vì tâm từ này dựa trên sự hiểu biết sâu xa rằng kẻ thù của ta cũngnhư ta luôn luôn muốn hạnh phúc và xa lìa đau khổ.
Jean Francois : Như vậy thì từ bi của Phật giáo khác với lòng bácái bên Công giáo như thế nào?
Matthieu : Tình yêu đồng loại như đã viết trong Thánh thư, đúng làtình yêu và tâm từ trong Phật giáo. Thật ra có thể nói là nó chung cho cáctôn giáo lớn. Trong Phật giáo người ta thêm vào tình yêu và tâm từ, haiđức hạnh khác. Một là tâm hỷ tức là chia xẻ niềm vui của kẻ khác, cầu mongcho niềm vui đó được tăng trưởng và kéo dài. Tâm hỷ đối nghịch với lòngghen ghét. Hai là tâm xả, tức la dành tình yêu, tâm từ và sự khoandung cho người thân cũng như cho người lạ và kẻ thù. Nếu chúng ta so sánhsự an vui của chúng ta với sự an vui của vô số chúng sinh, thì rõ ràng làsự an vui của chúng ta không đáng kể. Hơn nữa, phải biết rằng niềm vui haynỗi khổ của chúng ta ràng buộc rất nhiều vào niềm vui hay nỗi khổ của kẻkhác. Trong đời sống thường nhật ta có thể thấy sự khác biệt giữa nhữngngười chỉ biết lo cho chính mình và những người luôn lo cho kẻ khác.Những người trước luopon luôn khó chịu và bất mãn. Sự hẹp hòi của họ tronggiao tiếp khiến họ khó đạt được điều mà họ mong muốn. Họ thường xuyên gõvào cá cánh cửa đóng kín. Trái lại, người có thái độ cởi mở và không íchkỷ, luôn nghĩ đến lợi ích của kẻ khác. Họ có sức mạnh tinh thần sung mãnvà những vấn đề của riêng họ không làm họ mấy bận lòng và dù họ không mongmuốn, những người khác luôn chú ý đến họ . Sau cùng, như con đã nói, tìnhyêu vaqf tâm từ Phật giáo không tách rời sự minh triết tức là sự nhận thứcđúng về sự vật, nhắm vào sự giải thoát kẻ khác thoát khỏi vô minh vốn lànguyên nhân đầu tiên của mọi đau khổ. Chính sự minh triết, trí tuệ đó đãđem lại sức mạnh cho tâm từ.
Jean Francois : Người ta có thể phản bác là các điều kể treewnkhông rõ ràng lắm. Ngày nay có sự lo âu về cái mà ta gọi là những vấn đềxã hội, những bất công, phạm pháp, thuốc gây nghiện, phá thai, án tử hình.Và ngoài án tử hình là không thể sửa chữa được, có thể nào cứ phải nhốtnhững kẻ phạm pháp hay là nên giáo dục họ? Và những vấn đề con vừa nêu ravề giáo dục, có nên cưỡng bức hay là tuỳ thuộc vào nguyện vọng của họcsinh?
Matthieu : Vấn đề giáo dục là: có nên dạy cho học sinh những gìchúng muốn nghe hay là những gì chúng thật sự cần nghe. Sự chọn lựa thứnhất là một giải pháp dễ dải, còn thứ hai là một thái độ có trách nhiệm.
Jean Francois : Và sau cùng, tất cả vấn đề về bảo vệ xã hội, vềthất nghiệp, bạo động, hội nhập những di dân, đối đàu chủng tộc trongnhững xã hội lớn ngày nay, Phật giáo có tự hỏi về những vấn đề nêu trên vàđã có câu trả lời hay chưa?
Matthieu : Xã hội Tây phương có thừa phương tiện để xoa dịu nhữngđau khổ vật chất nhưng lại rất thiếu phưong tiện để xây dựng hạnh phúctinh thần. Nó lại còn thiếu những điểm chuẩn liên quan đến những vấn đềthiết thực của xã hội và của cuộc sống vì lẽ càng ngày các nguyên tắc tâmlinh càng ít soi sáng chúng ta. Năm 1993 khi cám ơn theo Ðức Ðạt Lai LạtMa với tư cách là thông dịch viên khi ông viếng nước Pháp trong 3 tuần lễ,con rất ngạc nhiên về việc Ngài đã được các sinh viên tiếp đón trọng thểnhư thế nào. Ðúng là trong các Ðại học sự đón tiếp xảy ra rất nồng nhiệt.Ở Grenoble vào tháng chạp, 8 ghiowf đêm trời lạnh, giảng đường đông nghẹtvà bên ngoài 3 hay 4 ngàn người đang chờ đợi trongcái lạnh và nhìn vào mộtkhung chiếu lớn hình ảnh Ðức Ðạt Lai Lạt Ma đang thuyết giảng. Ở Bordeauxcũng thế. Ðáng ngạc nhiên là không khí sôi sục trọng cuộc hỏi đáp giữangài và sinh viên. Ngài đã nói trong 20 phút rồi một loạt các câu hỏi đượcđưa ra về án tử hình, về phá thai, kiểm soát sinh đẻ, về bạo lực, về tìnhyêu v.vv... Người ta có cảm giác là sinh viên sau cùng đã tìm được mộtnhân vật để đối thoại.
Jean Francois : Và những câu trả lời của ngài là như thế nào?
Matthieu : Về vấn đề kiểm soát sinh đẻ, ngài chủ trương rằng mạngsống là của quí nhất mà con người có được. Mỗi một mạng sống giống như mộtcon tàu có thể giúp chúng ta đến được sự giác ngộ. Nhưng nếu có quá nhiềumạng sống, thì nhân loại sẽ gặp rất nhiều khó khăn vì tài nguyên của tráiđất không đủ cho nhiều tỷ người có được một cuộc sống đàng hoàng. Giảipháp duy nhất là chận đứng sự bùng nổ dân số và Ðức Ðạt Lai Lạt Ma chủtrương sự kiểm soát sinh đẻ bằng cách “bất bạo động” có nghĩa là sử dụngcác phương pháp tránh thai sẵn có.
Jean Francois : Một sự phòng ngừa sinh sản?
Matthieu : Làm đủ mọi cách mà không dùng bạo lực để tránh một sựsunh sản quá mức.
Jean Francois : Như vậy là Ngài không tán thành việc phá thai.
Matthieu : Phật giáo cho sự giết chóc là cướp đi sinh mạng của mộtsinh vật đang hoạt động hoặc đang tượng hình. Vì theo thuyết tái sinh, khikhởi đầu thụ thai thì giòng tâm thức đã hiện hữu dù là rất sơ khai và khóphát hiện. Trong vài trường hợp nếu mạng sống người mẹ bị đe doạ, và nếuđứa con ra đời sẽ là một quái thai thì sự phá thai có thể chấp nhận được,nhưng ngược lại nếu vì lòng ích kỷ, vì mưu cầu lợi ích riêng cho bản thân thì việc phá thai phải bị lên án. Và ta nên phát triển các phươngpháp tránh thai hiệu quả, để không sử dụng biện pháp phá thai. Câu trả lờinày có thể làm hài lòng cử toạ. Và ngài lại bông đùa: “ cách hay nhất đểtránh sự bùng nổ dân số là nên có nhiều nư tu sĩ” và điều này đã làmthính giả phải bật cười.
Jean Francois : Ba thêm rằng việc gia tăng dân số không còn là mộtvấn đề lớn đối với các nước phát triển và nơi đây số trẻ sinh ra đã giảmxuống. Ðiều cần phải bàn là vấn đề tự do cá nhân và tự do lựa chọn. Mộtvấn đề khác là án tử hình đã được giải quyết trong phần đông các nướcTây phương tiên tiến, ở đay hầu như không còn giữ án tử hình. Và ngay ởHoa Kỳ, chỉ còn vài tiểu bang giữ lại và vài tiểu bang khác thì mới thiếtlập lại án tử hình. Như vậy chỉ còn lại sự trừng phạt các trường hợp phạmpháp và giết người có tổ chức. Người ta không thể áp dụng sự bất bạo độngvới các vụ giết người có tổ chức. Làm sao để chống lại bọn Mafia nếu khôngdùng đến bạo lực, không bỏ tù những kẻ sát nhân và làm cho những kẻ nàykhông còn khả năng gây tội ác.
Matthieu : Sự bất công bạo động không có nghĩa là một sự hèn yếu.Mục đích là giảm thiểu nỗi đau của người khác. Như vậy vô hiệu hoá nhữngtên sát nhân là một việc làm cần thiết. Nhưng điều này không ngụ ý làmang ý nghĩa báo thù hay là đem áp dụng những hình phạt tàn bạo. Gần đaycon đã được nghe trên sóng phát thanh lời tuyên bố rất cảm động của mootjhcha mẹ một đứa bé bị sát hại trong một vụ mưu sát, trước ngày kết án tênkhủng bố sất nhân: “ Chubngs tôi không cần thêm một cái chết nữa.” Ðối vớihình phạt chung thân để ngăn không cho kẻ sát nhân có cơ hội làm hại nữa,thì án tử hình mang ý nghĩa như một việc báo thù. Ðó là điều Ðức Ðạt LaiLạt Ma đã nói trong quyển “ cõi trời với tai hoạ của con người”. Kết án tửhình một con người là việc làm quan trọng. Ðó là sự loại bỏ hẳn một cánhân. Tuy nhiên con người đó nếu được sống có theer thay đổi nhân cách.Con tin chắc rằng với những kẻ sát nhân thật sự nguy hiểm vẫn còn có khảnăng một sự thay đổi và hối cải. Nếu để cho họ sống, thì ta cho họ có cơhội để cải tạo lại con người của họ.
Gần đâyvào năm 1996 ở Hoa Kỳ trong tiểu bang Arkansas, một phạm nhân bị hànhquyết sau 12 năm bị giam cầm. Trong thời gian đó hắn đã thấy ra sự ghê tởmvề hành vi của hắn. Và ước mong được đem quãng đời còn lại phục vụ kẻkhác chuột lại lỗi lầm. Hắn cũng đã phát nguyện xin được tu hành. Qua điệnthoại chúng đã làm cho công chúng nghe được trên sóng phát thanh địaphương : “ Tôi đã trở thành một con người khác. Hãy cho tôi cơ hội đểchuột lỗi. Ðừng giết tôi”. Chúng ta muốn tin rằng chúng ta sống trong mộtxã hội loài người. Thật ra, không phải thế. Có lẻ chính phủ nên chính thứcxem án tử hình như một sự báo thù. Rõ ràng là án tử hình không làm đầy đủvai trò hình phạt gương mẫu có thể làm giảm thiểu tội ác sát nhân”. Và hắnlại đặt câu hỏi: “Tại sao các ông lại hành quyết các phạm nhân giữa đêmlam cho mọi người không hay biết ? Nếu việc làm của các ông không phải làvô nhân đạo, tại sao không hành quyết chúng tôi giữa ban ngày, trước ốngkính vô tuyến truyền hình.” Thống đốc Arkansas, một vị mục sư củ, đã khôngân xá cho ông ta và ra lịnh hành quyết trước kỳ hạn một tháng để tránhviệc tội nhân có dịp lại kêu ca.
Jean Francois : Ba nghĩ rằng đã có sự đồng tình khá phổ biến vềvấn đề này. Cái xã hội dân chủ lớn nhất còn giữ lại án tử hình là Hoa Kỳdù rằng chỉ là ở trong một số tiểu bang và điều này đã gây ra tranh cãi ởnhiều nơi. Ba nghĩ rằng nó sẽ biến mất thôi.
Matthieu : Xã hội có bổn phận bảo vệ người dân chống lại những kẻsử dụng bạo lực. Dù là một vụ giết người hay là một sự hành quyết đềukhông thể chấp nhận được. Mục đích là ngăn chặn những kẻ nguy hiểm khôngcho họ gây hại, dù cho là họ có tổ chức hẳn hoi.
Mục đíchcủa sự bất bạo động là làm giảm sự bạo động. Ðó không phải là một thái độthụ động. Giải pháp hay nhất là vô hiệu hoá những kẻ gây hại lớn cho ngườikhác mà không sử dụng bạo lực.
Ðức ÐạtLai Lạt Ma đã dùng một công thức rất ấn tượng bằng Anh ngữ: “Chúng ta phảitha thứ, nhưng không quên.”
Jean Francois : Phải, đúng thế không thể quên. Nhưng lý luận nhưvậy chỉ áp dụng cho cá nhân, hiện nay tội ác có tổ chức hẳn hoi. Ðó lànhững băng đảng vì lợi nhuận, vì sự cuồng tín ý thức hệ đã tự cho mình cáiquyền giết hại kẻ khác. Như vậy là không phải một con người cần phải cảitạo, mà là cả một tổ chức tội ác. Và hiện nay xã hội có xu hướng sản sinhra những tập đoàn lưu manh mà mục đích chỉ là lợi nhuận hay là quyền lực,hay cả hai. Và xã hội không có phương tiện nào khác để chống đỡ hoan làdùng bạo lực để chống lại bạo lực.
Matthieu : Tội ác có tổ chức chỉ là một nhóm người. Vô hiệu hoá họchỉ là giải pháp tình thế hơn là diệt tận gốc. Muốn diệt trừ tội ác chỉcòn cách là cải tạo con người, giúp đỡ cho con nguwopwif cách suy nghĩ vàhành động.
Thông tin bình chọn
Thơ - Văn mới cập nhật
Tìm kiếm thông tin
Lời ngỏ