Chúng ta cũng nên chiêm nghiệm lời tuyên bố sâu sắc và đầy ý nghĩa của ngài Ðạt Lai Lạt Ma XIV: “Trái tim tôi là ngôi chùa của tôi. Tình thương là triết lý của tôi, tôi không cần một triết lý phức tạp nào khác...”
Ðôi điều tâm sự của tôi đồng thời cũng là đôi điều học tập được, sau gần cả một cuộc đời hướng tới đạo Phật và những thông điệp của Ngài, chứa đựng những chân giá trị sống động, mà bất cứ người nào dù xưa hay nay, ở phương Ðông hay phương Tây cũng đều mơ ước có được cho mình.
Điều quý báu thứ nhất mà tôi học tập được từ đạo Phật là con người phải cố gắng sống tốt, sống thiện lành, với tình thương yêu chân thật và rộng lớn đối với mọi người, mọi vật. Nếu mình sống tốt, thiện lành với mọi người, thì một cách tụ nhiên, mọi người cũng sẽ sống tốt và thiện lành đối với mình. Ðó là quy luật nhân quả, một quy luật rất công bằng. Ai cũng có thể hiểu điều này, cảm nhận điều này trong cuộc sống hàng ngày. Ðó là một sự cảm nhận rất tự nhiên, và cũng vì rất tự nhiên cho nên là đúng đắn, không sai. Mình làm điều lành, thì tự nhiên tâm cảm thấy vui, một niềm vui rất thật mà trong sách gọi là phúc lạc, tức là niềm vui do phúc đức đem lại.
Trái lại, nếu làm một việc không thiện lành, có những lời nói và ý nghĩ không thiện lành, thì một cách tự nhiên, chúng ta cảm nhận trong tâm bứt rứt, khổ não không yên. Sự cảm nhận này cũng chân thật như khi ta cảm nhận vui trong tâm sau một việc làm thiện lành vậy, hay là sau một lời nói hay một ý nghĩ thiện lành.
Nếu chúng ta sống tỉnh giác, biết lắng nghe tiếng nói của nội tâm phê phán chúng ta qua cảm thọ, thì trong cuộc sống, chúng ta sẽ có cơ hội tạo ra thêm bao nhiêu điều thiện lành, trong cả ý nghĩ, lời nói và việc làm, và cũng như vậy chúng ta sẽ tránh được bao nhiêu điều ác, vừa hại cho bản thân, vừa lại cho xã hội.
Tôi tin rằng, cội nguồn của mọi hành động, lời nói và ý nghĩ thiện lành chính là tình thương yêu bao la, rộng rãi đối với mọi người, mọi vật. Tình thương đó vốn có sẵn trong chúng ta, nó càng rộng rãi bao nhiêu, thì tính vị kỷ cũng sẽ giảm bớt tương đương bấy nhiêu. Mà tính vị kỷ thói hư tật xấu làm gì, nói gì , nghĩ gì cũng vì cái Ta, chính đó thực sự là cội nguồn của mọi bất hạnh và đau khổ, mọi xung đột và chiến tranh, mâu thuẫn, hiện đang gây bao tang tóc, bao nước mắt và máu ở những nơi như Palestine, Israel, Afghanistan, Paskistan...
Chúng ta đối trị tính vị kỷ không phải trên bình diện lý thuyết mà bằng tình thương rộng rãi, bao la mà sách Phật thường gọi là lòng từ, lòng bi... Chính tình thương đó, trong sự thực thi hàng ngày của nó, là phương thuốc đối trị có hiệu quả nhất đối với cái Ta vị kỷ. Trong bài viết này, tôi không dùng hai khái niệm và từ ngữ quen thuộc là lòng từ, lòng bi mà chỉ dùng hai chữ tình thương, bởi lẽ tất cả mọi người dù là Phật tử hay không đều có sẵn tình thương đó, là điều quý báu nhất của con người, trong cả một đời.
Chúng ta hiểu tình thương là thái độ nhạy cảm và đồng cảm giữa con người và con người, giữa con người và tất cả những gì mà con người tiếp cận. Tình thương là thái độ gần gũi, dịu dàng, không hại lẫn nhau mà làm tốt cho nhau trong phạm vi khả năng của mỗi bên. Biết sống với tình thương đó là biết sống hạnh phúc, biết sống có ý nghĩa. Còn nếu không có tình thương đó, hay đúng hơn, tuy vốn có tình thương đó nhưng lại để cho nó mai một, héo tàn, thì anh có sống cũng như chết rồi!
Ðạo Phật rất coi trọng lòng từ và lòng bi cũng vì lẽ đó. Bồ tát Quán Thế Âm sở dĩ được trọng vọng và sùng bái khắp nơi ở Ðông Á, đặc biệt là ở nước ta, chính vì Ngài là biểu trưng sống động của lòng từ bi lớn. Chính lòng từ bi là cội rễ của tâm Bồ đề, tức là cái tâm qiác ngộ (bodhicitta). Vì vậy mà khi kết thúc cuộc đối thoại với nhà khoa học vật lý thiên văn người Mỹ gốc Việt là Trịnh Xuân Thuận và thầy Matthieu Ricard đã dẫn chứng rất đúng chỗ, bài thơ của Thiền sư Tây Tạng Khabbar:
“Ai có lòng bi thì người đó nắm bắt được mọi giáo lý
Ai không có lòng bi thì không nắm bắt được bất cứ giáo lý nào...”
(Xem “L’univers dans la paume de la main” [Vũ trụ trong lòng bàn tay], trang 423–chuyển dẫn từ bản dịch của Huyền Chân, nguyệt san Giác Ngộ số 72, tr.29).
Chúng ta cũng nên chiêm nghiệm lời tuyên bố sâu sắc và đầy ý nghĩa của ngài Ðạt Lai Lạt Ma XIV: “Trái tim tôi là ngôi chùa của tôi. Tình thương là triết lý của tôi, tôi không cần một triết lý phức tạp nào khác...” (The Tibetan book of living and dying–Cuốn sách Tây Tạng về sự sống và sự chết, tr.95)
Bấy nhiêu dẫn chứng cũng đủ để chúng ta thấy rõ, đạo Phật coi trọng tình thương bao la, rộng rãi đó như thế nào, tình thương mà sách Phật gọi là lòng từ, lòng bi, một tình thương tuôn ra từ lòng người một cách tự nhiên, tỏa sáng khắp mọi người, mọi vật mà nó đụng chạm đến. Nếu tất cả Phật tử chúng ta, là Tăng hay tục, nam hay nữ, tất cả đều cảm nhận phải sống bằng tình thương như vậy mới là sống hạnh phúc và có ý nghĩa, hàng nghìn, vạn, triệu Phật tử chúng ta đều đối đãi với nhau như vậy và đối đãi với mọi người, mọi vật cũng như vậy thì xã hội chúng ta sẽ tốt đẹp lên bao nhiêu.
Bởi lẽ, một khi đã có sẵn tình thương đó ở trong lòng, thì một cách tự nhiên, mọi ý nghĩ, lời nói, việc làm của chúng ta, trên mọi cương vị, mọi hoàn cảnh, cũng sẽ đều thấm nhuần mọi tình thương đó. Thí dụ: bác sĩ chữa bệnh và săn sóc bệnh nhân không phải chỉ với thuốc men và kiến thức y học mà còn với tình thương đó; thầy dạy học trò, cũng dạy với tình thương đó trong khi chuyển giao kiến thức; nhà báo viết báo cũng viết với tình thương đó; tất cả mọi cán bộ, công tác trong mọi cơ quan hành chánh sự nghiệp hay sản xuất cũng công tác với tình thương đó trong khi tiếp cận mọi người dân...
Hãy ví dụ tình thương đó như một ngọn nến. Hàng nghìn, vạn, triệu người có tình thương đó khác nào như ngàn, vạn, triệu ngọn nến cháy rực, sẽ làm xã hội ta trong sáng, đẩy lùi và dập tắt mọi tội ác và tệ nạn xã hội.
Gandhi nói: hai chỗ nương tựa của mọi nền văn minh đích thực và bền vững là chân lý và tình thương (satya và ahimsa) (chuyển dẫn từ “The concept of man”, Prefatory remarks–Radhakrisnan, tr.12).
Nhưng chân lý, dù là chân lý tương đối cũng không dễ nắm bắt. Phải học tập, biết tư duy và thực nghiệm để đạt được một chân lý tương đối. Nhưng tình thương thì tuôn chảy tự nhiên từ lòng người, thí dụ như từ lòng người mẹ cho con bú, và tình thương đáp lại của đứa bé...
Còn đối với đạo Phật, thì tình thương hay lòng từ, lòng bi là suối nguồn của tâm Bồ đề. Tình thương là cứu tinh của nhân loại hiện nay, trong khi tại các điểm nóng trên thế giới người ta đang đáp lại điều ác bằng những điều ác hơn, đáp lại bạo lực bằng bạo lực kinh khủng hơn! Còn đạo Phật thì nói:
“Với hận diệt hận thù
Đời này không có được
Không hận diệt hận thù
Là đinh luật ngàn thu”
(Kệ 5 - Kinh Pháp Cú)
Câu thứ ba trong bài Pháp Cú trên có thể đổi lại không sai: Tình thương diệt hận thù. Cũng như lấy điều thiện diệt điều ác, lấy tình thương diệt bạo lực vậy.
Các bạn đọc có thể nói là tôi đang nói trong mơ, Vâng, có lẽ đúng là giấc mơ trong súng đạn và bom nổ tứ tung, nhưng đó là giấc mơ đẹp mà loài người – trước hết là những quốc gia giàu mạnh nhất hiện nay – phải cố gắng ra sức thực hiện cho kỳ được, nếu không thì vòng xoáy bạo lực và thù hận sẽ dẫn hành tinh và loài người ở trên đó đến bờ vực thẳm của diệt vong.
Tôi biết suy nghĩ này không phù hợp với nhiều người. Thế nhưng, những điều mà nhiều người làm, tự cho là rất thực tế nếu đối chiếu với hiệu quả mà nói, thì những điều gọi là thực tế đó họ làm cũng chỉ là giấc mơ mà thôi. Bởi vì, làm sao mà lấy lửa dập tắt được lửa, lấy hận thù dập tắt được hận thù, lấy bạo lực dập tắt được bạo lực? Ðó là điều không thể. Ðiều không thể mà cứ làm thì phải chăng mình đang mộng mị?
Khi người mẹ cho con bú, bấy giờ hiện hữu một tình thương giao hòa giữa mẹ và con thật tự nhiên, đậm đà và sâu sắc. Nhiệm vụ của mọi người trong gia đình là trân trọng giữ gìn tình thương đó, tình thương mẹ-con mà trong bài kinh Từ Bi, Ðức Phật đem ví với lòng từ của đạo Phật. Lòng từ mà Phật thường mô tả là tỏa sáng, là trạng thái tinh thần đẹp nhất dưới thế gian này.
Có điều, các bà mẹ có khi không biết là chính tình thương đó, sau này sẽ trở thành suối nguồn của đầu óc cởi mở, trí thông minh, trí tuệ. Cũng như trong sách Phật, nói lòng từ, lòng bi là suối nguồn của tâm Bồ đề tức là tâm giác ngộ.
Một đặc sắc của tâm hồn người Việt là giàu tình thương. Có thể đây là hệ quả tự nhiên của lịch sử một dân tộc, do vị trí địa lý đặc biệt mà phải trải qua chiến tranh liên miên và thiên tai dồn dập. Và trong niềm đau khổ chung, con người rất thương nhau.
Bản thân tôi cảm nhận điều này trong những năm tháng chiến tranh, cũng như trong những tháng vừa qua, miền Trung và Tây Nam Bộ bị lụt lội trầm trọng kéo dài. Từ mọi miền của đất nước, từng đoàn xe tới tấp chở vật phẩm cứu trợ đến các tỉnh bị lụt. Cảnh các em học sinh vừa khóc vừa gói sách vở làm quà tặng gửi các bạn ở những nơi chỉ là đồng nước mênh mông, không còn trường để đến học và cũng không còn sách vở để viết!
Từ tất cả những cảnh tượng đó toát ra một tình thương mênh mang, sâu lắng. Và tôi nghĩ: Với tình thương đó, tương lai dân tộc Việt sẽ được đảm bảo. Vì tình thương dẫn tới đoàn kết và thành công trong mọi sự nghiệp của dân tộc Việt.
Giáo sư Minh Chi
Thông tin bình chọn
Thơ - Văn mới cập nhật
Facebook
Twitter
Google
Google+
Tìm kiếm thông tin
Lời ngỏ