Đây cũng là lần đầu tiên một bản nhạc Phật hoành tráng được trình diễn trong Đại lễ Phật đản thế giới. Sự xuất hiện ấn tượng của Khai Giác là một bước tiến đột xuất của dòng nhạc Phật VN xuất hiện từ hàng ngàn năm trước nhưng có sự phát triển khá thăng trầm.

Âm nhạc Phật giáo thức tỉnh nhân tâm

Giới luật nhà Phật cấm không được ca hát và cấm xem, nghe ca hát để tránh bi lụy đau thương trước các ca từ ủy mị tình tứ và các âm thanh kích động. Điều này ghi rõ trong Phạm Võng Bồ Tát giới: “Không được xem hát, nghe nhạc, chơi cờ đánh bạc...”. Nhiều kinh điển khác về Luật Tạng cũng đề cập đến điều cấm này. Nhưng Đức Phật cho phép các cư sĩ tại gia được ca múa, gảy đàn, thổi sáo để tỏ lòng thành kính, tán thán công đức, cúng dường Tam Bảo. Thế nhưng Phật cũng cảnh báo các tín đồ là âm nhạc tuy có thể dùng làm công cụ truyền pháp, nhưng là pháp thế gian, không được quá say mê đắm chìm trong công cụ nguy hiểm ấy.

Khi âm nhạc Phật giáo được hình thành, nó được sử dụng thường xuyên và ngày càng nhiều trong các nghi lễ và pháp hội. Trong lễ nghi Phật giáo có Lục cúng bao gồm hương, hoa, đăng, đồ quả, nhạc, trong đó nhạc đóng vai trò quan trọng.
Âm nhạc Phật giáo với ca từ trang nghiêm, hướng thiện, âm sắc tao nhã đậm chất thiền nên có tác dụng truyền giáo, thức tỉnh nhân tâm và hỗ trợ cho tu hành như một phương tiện giải thoát đặc biệt. Trong kinh A Di Đà, mỗi lần nhạc nổi lên có tác dụng như một sự thúc đẩy và nhắc nhở chúng sinh niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng.

Đôi nét về âm nhạc Phật giáo Việt Nam

Âm nhạc Phật giáo VN chịu ảnh hưởng một phần từ nhạc Phật Trung Hoa, ngoài ra cũng ảnh hưởng âm nhạc Chàm, nhưng các vị Tổ sư VN từ hàng ngàn năm trước đã sớm tạo ra bản sắc riêng cho cho âm nhạc Phật giáo VN.
Theo Giáo sư Trần Văn Khê, ngay từ thời Lý đã có dàn nhạc Phật với hàng trăm nhạc công diễn tấu vòng quanh Chùa Một Cột trong Lễ khánh thành. Nhạc Phật giáo Việt Nam (loại lễ nhạc) bắt nguồn từ âm nhạc dân tộc, mang hơi điệu nhạc dân gian, nhạc thính phòng, nhạc sân khấu và nhạc lễ trong cung đình.
Từ 70 năm nay, nhạc Phật VN đương đại cũng đã hình thành, khởi đầu từ tác phẩm A Di Đà Phật của nhạc sĩ Thẩm Oánh trình diễn nhân tuần lễ khánh thành chùa Quán Sứ. Khoảng 1990, tại VN, một tuyển tập nhạc Phật giáo gồm 25 bài do Lê Mộng Nguyên viết trước năm 20 tuổi đã được Giáo hội Phật giáo Việt Nam xuất bản. Bài nhạc Mừng Khánh Đản (1948), Thành Đạo (1949) là những bản nhạc Phật giáo được đánh giá là thành công nhất. Tuy nhiên, nhìn chung nhạc Phật VN từ gần một thế kỷ nay được đánh giá là sa sút hơn so với nhạc Phật VN thời xưa. Thậm chí, một số cao nhân đã tỏ ý buồn vì kho tàng nhạc Phật quý báu mà tiền nhân để lại đã không còn được coi trọng như xưa. Trong hội thảo về sự đóng góp của Thiền sư Viên Chiếu cho âm nhạc cổ truyền dân tộc, Thượng tọa Thích Lệ Thọ đã bày tỏ những bức xúc vì sự mai một của dòng nhạc Phật nói riêng và văn hóa dân tộc nói chung do ảnh hưởng của văn hóa ngoại lai. Trong bối cảnh ấy, sự xuất hiện của Giao hưởng Khai Giác tại Đại lễ Phật Đản thế giới với nhiều kỷ lục đáng ghi vào Ghinet là một bước thăng hoa ngoạn mục của dòng nhạc Phật VN.
Khai Giác gồm 7 chương, được nhạc sĩ Nguyễn Thiện Đạo soạn dựa theo tích bảy tuần Thái tử Sĩ Đạt Ta tham thiền nhập định dưới gốc cây Bồ đề và giác ngộ hoàn toàn trở thành Phật Thích Ca Mầu Ni. Giao hưởng hợp xướng được sáng tác bằng cả ngôn ngữ âm nhạc dân tộc và hiện đại cùng một đội ngũ nhạc công hùng hậu: Một giọng nữ cao, một nam cao, một nam trầm, dàn hợp xướng chuyên nghiệp và cả dàn hợp xướng tăng ni... Đây là tác phẩm được nhà soạn nhạc thực hiện trong suốt năm 2007 sau nhiều năm nghiên cứu Phật giáo và đặc biệt là thụ hưởng tinh thần bộ kinh Khóa hư lục của Trần Thái Tông hoàng đế. Ngoài dàn hợp xướng 250 người là các ca sĩ thì còn có hợp xướng tăng ni 50 người do đích thân Đại đức Thích Đức Thiện hát solo. Nội dung các ca từ của dàn hợp xướng thể hiện là Tâm kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa và bài kệ dài của Ngô Minh Thơm viết từ tinh thần của Khóa Hư Lục (bàn về hư không) của Trần Thái Tông.
Hy vọng Khai Giác sẽ là cột mốc lớn đánh dấu một chặng phát triển mơi của dòng nhạc Phật VN.