Dịch nghĩa:
THU SỚM
“Hơi đêm tỏa mát vào bức bình phong vẽ
Cây trước sân xào xạc báo tiếng thu
Dưới mái tranh quên bẵng hương vừa tắt
Từng khóm, từng khóm cành cây giăng lưới vầng trăng sáng”

Nhìn từ góc độ thi ca, tựa đề bài thơ gợi hình dung về một cảnh thu trong mắt thi nhân, một đề tài thơ mộng và quen thuộc. Nhưng nhìn ở góc độ Thiền, tựa đề cũng mở ra một không gian bát ngát, gợi nhớ cái bản thể của vũ trụ, cái tâm trong sáng của con người.

Bài thơ là những nét phác thật bình đạm. Khung cảnh ban đêm mở ra, có khóm cây trước sân, có mái nhà tranh, một bức bình phong vẽ. Hơi đêm tỏa mát khiến không gian rộng mở đến vô cùng. Chỉ là “dạ khí”, không phải là ngọn gió đêm thổi mát qua vòm cây, để có thể nhận rõ bằng mắt và cảm biết bằng sự dễ chịu của thịt da. Hơi đêm vô hình, chẳng biết xuất phát từ phương nào của vũ trụ. Nó là sự mát mẻ, êm dịu vốn có của đất trời. Nó chỉ được nhận ra bằng trực giác. Không gian mát mẻ, thanh khiết ấy thanh lọc bụi trần, thanh lọc cả tâm hồn con người. Lúc này, mọi phiền não tan biến, chẳng hề có trằn trọc, mộng mị, âu lo. Tinh thần con người sảng khoái hơn bao giờ hết. Thế giới tâm hồn mở ra, hòa nhập cùng sự mát mẻ, thanh khiết của vũ trụ. Từ sự hòa nhập này, con người từng bước bừng thấy sự giác ngộ, nhận ra chân như trước mắt.

Hơi đêm tỏa mát đất trời, tỏa mát cả vào bức bình phong vẽ. Bức bình phong vốn dĩ là vách phên ngăn gió. Nhưng ở đây, nó chẳng còn ngăn cách chút gì. Hơi đêm thông suốt, phả khí mát lên bức bình phong. Cảnh trí được vẽ trên ấy, cũng như cây lá ngoài sân, được ướp đầy hơi đêm. Cái giả mang sức sống như thực. Phải chăng, đây là lúc tâm hồn con người tự xóa tan mọi ngăn cách, giới hạn, để đón nhận sự bình lặng, trống không của cội nguồn vũ trụ. Ở một góc nhìn khác, biết đâu sự tĩnh lặng vô biên của không gian khiến cây lá trước sân cũng chỉ là bức bình phong vẽ mà thôi? Cảnh thực và hư khó phân định rạch ròi. Nhưng điều đó cũng chẳng dấy lên một nỗi ngạc nhiên, rung động gì. Bởi, tất cả đều là cái vốn có của tự nhiên. Con người thư thái để tâm hồn mình hòa tan vào hơi đêm mát mẻ.

Hàng cây trước sân xào xạc. Nó là thanh âm xào xạc của gió thu chăng? Hay chỉ là cái xào xạc vang vọng từ tâm linh, từ không gian tâm hồn sâu thẳm? Bằng cảm quan thế tục, chắc rằng con người đang nhận ra sự trôi chảy của thời gian, sự biến dịch của không gian, qua cái xào xạc gió. Nhưng lặng nghe thanh âm, không phải để nhận ra gió, nhận ra lá cành reo, mà để thức nhận được “tiếng thu”. Một mùa thu bất ngờ vụt đến sớm trong tâm hồn khai phóng của con người. Đây là sự thức nhận bằng trực giác về sự biến đổi vi diệu của đất trời, cũng là sự thức nhận về chính mình. Thần khí của thu chan hòa vào cảnh đêm, thực sự tạo ra một không gian rộng mở vô biên, một bầu hư không tĩnh lặng vô cùng. Ở đây, con người tồn tại, đối diện với bản thể vũ trụ lớn lao, không hình sắc, không sinh diệt, hằng thường và hiện hữu mọi nơi. Cũng ở đây, chính giây phút này, con người nhận ra cái tâm trống không của mình, tự nhiên, tự tại và thư thái. Cái tâm ấy hòa nhập vào bản thể vũ trụ.

Chính vì vậy, “dưới mái nhà tranh”, con người quên bẵng mình đang sống cuộc đời thế tục, với một không gian hữu hạn. Tâm hồn con người không còn mái che, vách ngăn nào cả. Gian nhà chật hẹp chỉ là khuôn khổ tạm bợ, chóng vánh, là hình ảnh của cuộc sống hiện thực. Nó nép mình trong một không gian mênh mông, vĩnh hằng. Cùng với sự biến dịch của không gian, thời gian lúc này lặng lẽ lưu chuyển từ hiện thực sang cái thời gian thường tại, không trôi đi. Vòng hương, nén hương vốn là dấu hiệu đếm nhịp thời gian trôi qua. Nhưng “hương vừa tắt” cũng là sự ngừng đọng của thời gian thường tại. Khoảnh khắc đó trở thành mãi mãi. Nó là thời gian vĩnh hằng. Nó báo hiệu “Phút giây quên kỳ diệu” (chữ dùng của tiến sĩ Đoàn Thị Thu Vân), mà khi đó, con người thực sự vượt qua thế giới hữu hạn, để chạm đến cõi bờ của thế giới vĩnh cửu. Điều kỳ lạ là con người quên bẵng “cái tôi” của mình trong thế giới hiện thực. Tâm hồn, vừa chan hòa với “hơi đêm trong mát”, đã hòa nhập vào những khóm cây ngoài sân, giăng lưới, hứng lấy vầng trăng sáng. Đây thực sự là giây phút đốn ngộ, bừng sáng của con người vừa tìm thấy chân như. Vầng trăng tượng trưng cho trí tuệ bát nhã, cái sáng suốt siêu việt của một tâm linh đã giác ngộ, đã nhận ra một thực tại đích thực: con người và vạn vật chỉ là một, vũ trụ là sự hòa trộn giữa cái vô thường và hằng thường, khoảnh khắc và vĩnh cửu. Sống trong thế giới đích thực này, tâm hồn con người trở nên bát ngát, vô bờ bến. Nó được thanh lọc hoàn toàn. Nó như có được cái tự do tuyệt đối của vũ trụ.

Bài thơ, quả thực, đã diễn tả thần tình phút giây “quên” kỳ diệu của con người đạt đạo Thiền. Nó là hạnh phúc thực sự, vĩnh viễn của những ai từng khát khao được giải thoát khỏi cái ràng buộc hữu hạn, chật chội của chốn trần thế này.

Nếu xem đây là bài thơ thuần túy, nó vẫn là vẻ đẹp tiêu biểu cho nghệ thuật ngôn từ. Tứ thơ thật độc đáo. Mấy ai có lương duyên gặp gỡ một vũ trụ thơ mộng đến dường ấy? Không gian, thời gian đến và ngưng đọng thật nhẹ nhàng, tự nhiên. Con người không ưu tư, thả hồn với vũ trụ, cùng chan hòa trong một vùng ánh sáng cao khiết, rộng mở vô biên. Cuộc sống hữu hạn, đầy lo toan còn nghĩa lý gì với khoảnh khắc hạnh phúc lớn lao, con người quên cả bản thân mình.

Có thể thấy, “Tảo thu” là một dẫn chứng sáng rõ cho ý vị Thiền trong thơ Huyền Quang nói riêng và thơ Thiền đời Trần nói chung. Nó vừa là tác phẩm nghệ thuật ngôn từ, vừa là bài thơ Thiền đặc sắc. Chất thơ và chất Thiền hòa nhập vào nhau tuyệt đẹp, cũng như đạo với đời, như triết lý và trữ tình, như con người và vũ trụ...

Võ Phúc Châu