Thời kháng chiến chống Pháp, cụ Bùi Huy Lữ Hải tham gia quân đội, là cán bộ thuộc Bộ Tổng tham mưu quân đội nhân dân Việt Nam. Sau giải phóng Thủ đô (1954), cụ tự học tiếng Nga (1955-1957) và được Bộ Giáo dục “đặc cách” cho phép dạy tiếng Nga.

Thế là từ những năm 60-70 của thế kỷ trước, trong hơn 20 năm, cụ Bùi Huy Lữ Hải là giáo viên tiếng Nga đầu tiên từng dạy học ở nhiều trường cấp 3 của Hà Nội. Ngoài tự học tiếng Nga, cụ còn tự học và am hiểu nhiều ngoại ngữ khác là Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha và sau này tự học cả tiếng Hán. Do không được đào tạo chính quy nên khi đi dạy học, cụ đã tự nghiên cứu giáo học pháp bộ môn và phương pháp giảng dạy sư phạm.

Những ngày đầu mới nghỉ hưu, cụ Hải thấy buồn nên thường hay ra phố. Rồi “cơ duyên” thế nào lại đưa bước chân cụ tới một nơi đang sửa đường. Cụ thấy mấy viên đá có hình thù lạ mắt nên nhặt mang về. Những lúc rảnh rỗi, cụ tỉ mẩn dùng con dao, cái giũa, cái đục thô sơ đẽo gọt những viên đá này thành hình những con chim, thú, hoặc tượng bán thân cô gái dân tộc Chăm dùng làm vật chặn giấy.

Thấy làm được, cụ Hải tiếp tục đến vài con phố đang sửa đường để nhặt những viên đá vương vãi mang về nhà đẽo gọt, rồi đem gửi bán ở các cửa hàng mỹ nghệ. Bán được tiền tăng thêm thu nhập, giúp cải thiện sinh hoạt gia đình, cụ quyết tâm chuyển saug làm thợ!

Do biết ngoại ngữ, cụ đến thư viện tìm đọc sách báo nước ngoài, tìm hiểu về trầm tích học, về tính chất các loại đá, rồi nghiên cứu thử nghiệm và tìm ra cách đánh bóng tượng đá. Lúc mới khởi nghiệp, cụ Hải không mất tiền mua nguyên liệu mà chỉ đi nhặt đá ven đường mang về nhà chế tác. Nay thành nghề rồi, cụ phải tự trang bị cho mình một “xưởng thợ” nho nhỏ ngoài hành lang nhà ở của gia đình với chiếc máy mài đá, vài con dao, chiếc giũa, đục chuyên dụng…

Còn đá thì cụ đi mua hoặc gửi mua ở trong nước và cả ở nước ngoài. Cụ Hải không dùng các loại đá mà nhà điêu khắc thường làm như đá mền (pyrôphilit), đá canxit thông thường hoặc đá đôlômit có độ cứng trung bình. Cụ dùng loại đá có độ cứng 6-7-8 (đá có độ cứng 10 là kim cương), đá có các loại vân màu khác nhau như đen, đỏ, trắng, xanh, xám hoặc đá thiên thạch (đen nhánh), đá san hô đỏ… để làm tranh.

Đặc điểm của loại tranh này không giống tranh phù điêu, trạm lộng, tranh ghép phẳng, mà là tranh ghép nổi ba chiều nên tạo được độ sâu gây ấn tượng cho người xem, đá có màu sắc tự nhiên nên tranh giữ được độ bền màu vĩnh cửu, đá chế tác không phải loại đá quý nên giá thành không cao mà bức tranh vẫn đẹp. Làm tranh ghép đá đòi hỏi phải công phu, đôi tay khéo léo, đôi mắt tinh để mài đá thành các mảnh nhỏ rồi ghép lại thành tranh. Ngoài ra cũng cần phải có con mắt nghệ thuật và năng khiếu về hội họa nữa.

Lúc mới làm tranh ghép đá, cụ Bùi Huy Lữ Hải thường làm các loại tranh dân gian, tranh câu đối, thư pháp. Gần hai chục năm nay, cụ chỉ làm tranh Phật để cúng dường (biếu nhà chùa), để thờ tại nhà và để bán cho Việt kiều hoặc khách nước ngoài. Cụ Hải cho biết: để làm được tranh Phật trước hết phải hiểu về đạo Phật.

Vì thế gần 20 năm nay, cụ dành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm hiểu về đạo Phật, học chữ Hán, đi thăm các chùa chiền… Mấy năm trước đây, cụ làm hai bức tranh Phật, mỗi bức bên cạnh chân dung đức Phật bằng đá ghép nổi còn gắn một bộ kinh Bát Nhã (gọi là Bát Nhã Tâm Kinh) gồm 260 chữ Hán thường và 260 chữ Hán thảo bằng đá ghép phải làm một năm mới xong.

Đầu năm 2007, cụ Bùi Huy Lữ Hải nảy ra ý tưởng làm một bức tranh ghép đá khái quát về đạo Phật, cả Hiển giáo lẫn Mật giáo. Cụ bắt tay làm trong 7 tháng mới xong. Bức tranh mang tên “Kiến đạo” (Thấy đạo) ở chính giữa trên cao có chân dung đức Phật, hai bên thấp hơn có hình các con vật thể hiện 3 tính tham và 4 hành động xấu của con người.

Từ khi làm xong bức tranh “Kiến đạo” đến nay, cụ Bùi Huy Lữ Hải còn làm thêm được vài bức tranh Phật nữa là bức “Đức Phật Thích Ca ngồi thiền”, bức “Phật ngôn”, “Phật tâm” và bức “Tâm Phật cập chúng sinh - Thị tam vô sai biệt”. Cụ Hải giải thích theo thuyết lý nhà Phật thì Tâm là Phật, Phật là chúng sinh. Ba khái niệm này không có sai biệt, chỉ là một, là tột đỉnh của trí tuệ nhà Phật.

Do am hiểu đạo Phật nên vào các ngày nghỉ cụ Bùi Huy Lữ Hải còn thuyết giảng về đạo Phật cho một số bà con Phật tử. Cụ treo bức tranh ghép đá có chữ Vô cầu (không cầu xin) ở nơi ngồi giảng bài. Cụ Hải giải thích: “Nhiều người buôn bán không hiểu về đạo Phật, cứ đến chùa lễ Phật là cầu xin Phật “độ” cho để “Đi một về mười, đi tươi về tốt”. Thực ra đạo Phật là đạo Tâm, dù lễ Phật ở chùa hay tại nhà mọi người đều phải giữ cái Tâm cho lành, không lừa đảo, không làm hại ai, nghĩa là phải sống lương thiện.

Bài, ảnh: Vũ Tất Tiến

(ANTĐ)