Suốt cuộc đời ngoại là chuỗi ngày hy sinh vất vả vì gia đình. Mới lên mười tuổi, ngoại đã mất đi tình thương của cha. Tuổi thơ của ngoại gắn liền với con sông quê, bờ ruộng dầm mưa, nắng. Những chiều mò cua, bắt ốc, cấy, gặt thuê trên đồng lúa oằn lên tuổi thơ để giúp mẹ nuôi bốn người em.

Ngoại lấy chồng năm hai mươi tuổi. Một năm sau, giặc Pháp về làng càn quét, ông bị bắt đi nhốt ở lao Thừa Phủ. Nhà bị đốt cháy nên ngoại phải lên thành phố, vừa để nuôi chồng vừa tạo dựng cuộc sống mới. Mười mấy năm sau, ông cũng ra đi trong chiến dịch Xuân Mậu Thân, để lại ngoại với ba người con nhỏ. Những biến cố khiến cuộc đời ngoại tưởng như không có tiếng cười.

Tuổi thơ chúng tôi sống với ngoại. Những mất mát, đau thương khiến ngoại giữ riệt ba người con gái ở bên mình. Cưới xong, ba tôi phải ở rể nhà ngoại. Chúng tôi lớn lên trong tình thương yêu ấy. Tết nào cũng vậy, dù cả một năm vất vả lo toan cuộc sống, vậy mà bằng cách này, cách khác, ngoại cũng dành dụm được số tiền kha khá để lo cho ba ngày Xuân thật tươm tất.

Số tiền ấy được ngoại dùng cho việc sắm cây trái, hương hoa để Tết không “hương tàn, bàn lạnh” và lì xì cho mấy đứa cháu ngoại. Ngày mồng một Tết, thế nào rồi cũng được xúng xính trong áo mới, vì ngoại không cho bố mẹ tôi mua sắm Tết trong gia đình, chỉ để dành tiền lo quần áo cho cháu của ngoại.

Ngoại có cách chuẩn bị Tết rất riêng của mình. Cứ vào độ ra giêng, ngoại cuốc đất ở vườn trồng mấy bụi gừng, bình tinh. Góc rào là mấy gốc sắn dây. Thế là Tết sang năm đã có sẵn chất liệu để làm mứt. Gần Tết, ngoại ra chợ mua thêm mấy trái dừa về ngào ra là có thêm mứt dừa.

Nhớ lại tuổi thơ, mấy đêm liền thức bên ngoại làm mứt. Một cái thau nhôm được bắt lên bếp lửa than liu riu vừa đủ độ nóng. Đường và từng loại củ, quả được cho vào. Dưới hơi nóng của lửa than, đường chảy ra quyện vào từng thớ củ cắt mỏng. Ngoại dùng đôi đũa dài đảo liên tục cho nước đường bám vào gừng, bình tinh... Đến khi tất cả cô lại, thì đổ ra cái trẹt có lót báo phía trên.

Mấy đứa cháu ngoại chúng tôi có nhiệm vụ ép từng miếng mứt thẳng ra, chồng lên nhau để mứt không bị cong queo mà thẳng nếp. Hồi ấy, cứ thấy ngoại nhìn sang hướng khác là y như rằng có đứa chụp một miếng bỏ vô miệng. Ngoại mà phát hiện là chửi cho một trận, vì cái tội chưa cúng đã ăn, coi chừng bị ông bà về vặn cho trẹo cổ. Nghe vậy, mặt mũi đứa nào cũng xanh lét.

Cả ngày ba mươi, ngoại cấm không được đứa nào đi ra khỏi nhà. Tất cả phải có mặt để làm bánh chưng, bánh tét. Từ sáng sớm, ngoại thức dậy làm nếp, làm đậu xanh, luộc thịt heo, cắt lá chuối, lá dong, chẻ lạt chuẩn bị vật liệu để làm bánh. Buổi sáng, cả mấy đứa cháu ngoại ngồi quây quần bên mâm bánh. Mỗi người được phân công phần việc khác nhau. Người thì quét lá bằng mỡ heo chống dính, người khác xúc nếp đổ vào khuôn hoặc lá xếp sẵn, người thì vo từng miếng nhân đậu xếp ngay ngắn vào giữa nêp... Ngoại thì thoăn thoắt nhận làm phần khó nhất đó là gói bánh.

Dưới bàn tay của ngoại, những đòn bánh tét tròn, những chiếc bánh chưng vuông vắn được cột lạt giang đều đặn nhau lần lượt ra đời trông rất đẹp. Vừa làm, ngoại vừa hát những điệu hò xưa mà cho đến nay, dẫu đã mấy chục năm tôi vẫn còn nhớ: Đi đâu cho thiếp theo cùng/Đói no thiếp chịu, lạnh lùng thiếp cam. Phải chăng, trong mất mát, lạnh lùng của cuộc đời ngoại, những đứa cháu ngoan ngoãn chúng tôi chính là niềm vui, niềm hạnh phúc cho đời ngoại đỡ phần chiếc bóng? Đêm ba mươi, bên bếp lửa hồng nấu bánh, ngoại kể cho chúng tôi nghe về cuộc đời của ngoại...

Những năm cuối đời, mặc dù con cháu chúng tôi đều đã có gia đình riêng, ngoại vẫn muốn ở một mình với căn nhà xưa kỷ niệm. Vì theo ngoại, có đi đâu thì cũng nhớ về nhà cửa, vườn tược. Sau này tôi mới biết, ngoại sợ ở xa thì mỗi ngày qua ai hương khói nơi bàn thờ ông. Hơn bốn chục năm, ngoại ở vậy để nuôi con, đến lúc gần thành người thiên cổ, sự thủy chung ấy khiến chúng tôi nao lòng. Thuyết phục mãi, mấy năm nay, ngoại mới chịu về ở với gia đình chúng tôi. Mới chỉ hai cái Tết...

Trong bữa cơm gia đình những ngày cuối năm, mẹ thường ngồi lặng lẽ. Mẹ nói, đời ngoại vất vả quá nhiều mà chưa có được mấy ngày vui bên con cháu, nghĩ cũng chạnh lòng. Ngước lên nhìn di ảnh ngoại, thấy ngoại cười hiền từ, gần gũi quá. Ngoại ơi, dẫu cái Tết này không có ngoại, thì ngoại vẫn mãi ở trong lòng. Tết bây giờ không cầu kỳ chuẩn bị như xưa. Sự tiện lợi, thương mại hóa đã len vào thay thế những nếp cũ. Tết không lo toan, bận rộn mà cứ đến cận ngày, mất một hai buổi ra chợ là xong. Tết nay lại không có tiếng đảo mứt xào xẹt của ngoại, không có điệu hò dìu dặt yêu thương, không có những câu chuyện tối ba mươi, không được đeo theo ngoại để đòi lì xì...

* * *

Chợt nghe tiếng nước chảy, tiếng lẹt xẹt vo gạo ở phía dưới bếp. Thì ra, mẹ tôi đã dậy từ sớm. Đến bên mẹ mới thấy một thúng nếp đã được vo kỹ, bên cạnh là rổ lá chuối, thau đậu xanh được chuẩn bị từ bao giờ. “Hôm nay, ở nhà để làm bánh nhé!”, mẹ nói. Khi không thấy mắt mình cay xè. Tối nay, bên bếp lửa hồng, tôi sẽ kể cho các con nghe cuộc đời của ngoại...

ĐẠT NGUYÊN (Theo Tuổi Trẻ)