Trời còn để có hôm nay.
Một nhà về đến quan nha,
Đoàn viên vội mở tiệc hoa vui vầy.
Tàng tàng chén cúc dở say,
Đứng lên Vân mới giãi bày một hai:
Rằng: ‘Trong tác hợp cơ trời,
‘Hai bên gặp gỡ một lời kết giao.
‘Gặp cơn binh địa ba đào,218
‘Vậy đem duyên chị cột vào duyên em.
‘Cũng là phận cải duyên kim,219
‘Cũng là máu chảy ruột mềm220chứ sao?
‘Những là rày ước mai ao,
‘Mười lăm năm ấy biết bao nhiêu tình!
‘Bây giờ gương vỡ lại lành,221
Khuông thiêng lừa lọc đã dành có nơi.222
‘Còn duyên may mới còn người,
‘Còn vầng trăng bạc còn lời nguyền xưa.
Quả mai ba bảy đương vừa,223
‘Đào non sớm vội xe tơ kịp thì!’
Cô này cũng văn chương dữ! Trong việc đoàn viên, Thúy Vân đứng lên đề nghịlàm đám cưới cho hai người. Chuyện này không phải do ông bố, bà mẹ, VươngQuan hay Kim Trọng khơi ra. Chính Thúy Vân đứng dậy khơi ra. Bởi vì ThúyVân đứng ở địa vị thuận lợi hơn những người khác để làm việc này. Thúy Vânđang là ‘chủ nhân’ của Kim Trọng và đây là một xã hội đa thê.
Thúy Kiều nghe xong thì nói: ‘Thôi đi cô!’
‘Dứt lời nàng vội gạt đi:
‘Sự muôn năm cũ kể chi bây giờ?
‘Một lời tuy có ước xưa,
‘Xét mình dãi gió dầu mưa đã nhiều.
‘Nói càng hổ thẹn trăm chiều,
‘Thà cho ngọn nước thủy triều chảy xuôi!’
Anh chàng lúc đó mới tấn công, can thiệp vào:
Chàng rằng: ‘Nói cũng lạ đời,
‘Dẫu lòng kia vậy còn lời ấy sao?
‘Một lời trót đã thâm giao,
‘Dưới dày có đất trên cao có trời.
‘Dẫu rằng vật đổi sao dời,
‘Tử sinh cũng giữ lấy lời tử sinh!
‘Duyên kia có phụ chi tình,
‘Mà toan chia gánh chung tình làm hai?’
- ‘Mỗi lời mình nói ra đều có sự chứng kiến của trời cao đất dày. Lời hứacủa mình là lời hứa sống chết. Dù sự vật có thay đổi, dù sao trên trời códời đi chỗ khác mình vẫn giữ lấy lời của mình như thường. Anh đã làm lỗigì để bây giờ em lại nói như vậy?’
Đây là lý luận của Kiều:
Nàng rằng: ‘Gia thất duyên hài,
‘Chút lòng ân ái ai ai cũng lòng.
Không ai là không nghĩ tới và mơ ước chuyện lứa đôi. Nhưng:
‘Nghĩ rằng trong đạo vợ chồng,
‘Hoa thơm phong nhị trăng vòng tròn gương.
‘Chữ trinh đáng giá ngàn vàng.
‘Đuốc hoa chẳng thẹn với chàng mai xưa.
‘Thiếp từ ngộ biến đến giờ,
‘Ong qua bướm lại đã thừa xấu xa.
‘Bấy chầy gió táp mưa sa,
‘Mấy trăng đã khuyết mấy hoa cũng tàn.
‘Còn chi là cái hồng nhan,
‘Đã xong thân thế cò toan nỗi nào?
- ‘Trong đạo vợ chồng, sự trong sáng, nguyên vẹn của người vợ rất là quantrọng. Nếu không có trinh tiết thì làm sao mà không khỏi thẹn thùng? Nhữngđau khổ em đã đi qua dày xéo tất cả. Trong hoàn cảnh của em, không có bônghoa nào mà không tàn, không có mặt trăng nào mà không khuyết.’
‘Nghĩ mình chẳng hổ mình sao,
‘Dám đem trần cấu dự vào bố kinh!224
‘Đã hay chàng nặng vì tình,
‘Trông hoa đèn chẳng thẹn mình lắm ru!
- ‘ Cố nhiên là chàng nặng chữ tình trong lòng. Nhưng nhìn vào hoa đèn emphải thấy thẹn chứ! Đây không còn là trường hợp ngày xưa nữa bởi vì em đãđi ngang qua biết bao nhiêu sóng gió và bão táp rồi!’
‘Từ rày khép cửa phòng thu,
‘Chẳng tu thì cũng như tu mới là!
‘Chàng dù nghĩ đến tình xa,
‘Đem tình cầm sắt đổi ra cầm cờ.225
‘Nói ra chi kết tóc xe tơ,
‘Đã buồn cả ruột mà dơ cả đời!’
Kiều vẫn còn tiếc muốn tiếp tục tu. Tốt nhất là được tu với sư chị, nếubắt buộc phải ở lại trả hiếu cho cha mẹ thì vẫn phải tu ở nhà giống nhưngười xuất gia vậy. Trong lòng Kiều đã có quyết định rồi, bởi vì Kiềukhông còn những phiền não và ước muốn chen chân vào chốn bụi hồng nữa.Kiều khuyên Kim Trọng đem tình yêu đổi ra tình bạn. Điều này có nghĩa làThúy Kiều đã lớn, đã khai mở. Thúy Kiều không còn biết thứ tình gọi làtình đam mê nữa. Thứ tình đam mê mười lăm năm trước bây giờ đối với ThúyKiều đã lạnh như tro tàn. Kiều đã học đường tình thương trong đạo Bụt, thứtình giải thoát từ bi. Thấy rằng thứ tình này khỏe quá, đẹp quá và bổdưỡng quá! Nó không đem lại những ray rứt. Tình cầm sắt sẽ gây sóng giónhưng tình bạn thì chỉ đem lại an lạc và hạnh phúc thôi.
Anh chàng lại cãi:
Chàng rằng: ‘Khéo nói lên lời,
‘Mà trong lẽ phải có người có ta!
- ‘Em định nghĩa chữ trinh như thế nào? Có lúc thì phải đi đường thẳng(kinh) nhưng có khi phải linh động (quyền). Lúc bình thường (khi thường)thì theo phương pháp kinh; gặp giai đoạn đặc biệt (khi biến) thì phải theophương pháp quyền.’ Lý luận này giống hệt như lý luận của ông bố vợ. Anhchàng này chắc đi học trường luật.
‘Như nàng lấy hiếu làm trinh,
‘Bụi nào cho đục được mình ấy vay?;
- ‘Cái trinh của em là cái trinh làm bằng chất liệu hiếu. Vì hiếu nên emphải bán mình, đi vào con đường kia. Cho nên đối với anh, em vẫn còn hoàntoàn trong trắng.’ Nói cũng khéo lắm! Anh này rất có tài năng của mộttrạng sư!
‘Trời còn để có hôm nay,
Tan sưong đầu ngõ vén mây giữa trời.
Hai câu này rất hay! Thuộc về số những câu hay nhất trong truyện Kiều.Trời ở đây không phải là Thượng Đế, Ngọc Hoàng hay tạo hóa. Trời ở đây làtình trạng, hoàn cảnh. Ngày hôm nay chúng ta được gặp nhau, nhìn nhau, nắmtay nhau; tôi còn sống, anh còn sống, em còn sống để co thể ngồi uống tràvới nhau, đi thiền hành, nhìn trăng với nhau… Ngày hôm nay quý vô cùng!Trời còn để có hôm nay. Chúng ta có được ngày hôm nay để sống, thở, nhìnthấy nhau là một phép lạ lớn. Nếu không biết sống, không tỉnh thức, an lạcvà hạnh phúc thì chúng ta quá tệ! Đây là những tiếng chuông chánh niệmlớn. Nếu dịch ‘Trời’ là ‘God’ thì nói: ‘God has allowedtoday to be.’ Trời còn để có hôm nay. Đó là một giác ngộ rất lớn, một phéptỉnh thức. Chúng ta còn có được ngày hôm nay. Mỗi ngày là một tặng phẩmcủa đất trời. Không biết ngày mai như thế nào nhưng hôm nay mình có hômnay đây. Ta phải làm thế nào để tỏ sự trân quý của mình đối với ngày hômnay. ‘Trời còn để có hôm nay’ tức là mình còn may mắn lắm! Mình rất cóhạnh phúc; được ngồi nhìn nhau, đưa tay ra thì chạm được người mìnhthương. Đọc câu này tôi cảm động rất sâu sắc. Cái thấy được diễn tả bằngsáu bảy chữ này là chánh niệm. Tất cả chúng ta đều có may mắn. Cố nhiên,chúng ta có thể có những rủi ro, đã đi qua những cơn cùng cực, khổ đau,thao thức, ba đào. Nhưng trời vẫn còn cho chúng ta có ngày hôm nay, vẫn đểcho chúng ta sống tới ngày hôm nay để có thể tiếp xúc được với nhau, ngồibên nhau. Trời còn để có hôm nay. Sáu chữ được làm bằng chánh niệm, tỉnhthức. Chánh niệm là gì? Là thứ năng lượng làm tan đi hết tất cả những umê, thất niệm.
Tan sương đầu ngõ vén mây giữa trời.’ Câu thứ hai rày cũng rất mầunhiệm. Cái ngõ mình đi ra đi vào buổi sáng có thể có sương mù, không chomình thấy được đường. Nhưng bây giờ sương đã tan rồi. Mình thấy gì khi tansương đầu ngõ? Mình thấy những bông hoa. Khi mây vén ra ở giữa trời thìmình thấy gì? Thấy trăng. Những đau khổ mình đã đi qua, cái đường hầm đentối kéo dài mười lăm năm, mình nói rằng hoa đào mà không khuyết, trăng nàomà không tàn: ‘Ấy vậy mà: ‘Trời còn để có hôm nay.’ Khi mình thứctỉnh ra được, thấy được điều này thì; Tan sương đầu ngõ vén mây giữatrời.’ Lại thấy hoa và trăng trở lại. Hay như vậy đó! Sự thật là chúngta còn có ngày hôm nay. Nếu chúng ta tiếp xúc được với cái hôm nay mầunhiệm thì cũng có nghĩa là những u mê, thất niệm, những trở lực thuộctham, sân, si kia đều được vén ra. Tưởng là hoa tàn, ai dè hoa còn tươihơn bất cứ lúc nào hết! ‘Trời còn để có hôm nay.’ Tiếp xúc đượcđiều đó thì:
‘Hoa tàn mà lại thêm tươi,
‘Trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa.
Mình đã chuyển hóa được khổ đau. Những khổ đau trong quá khứ mười lăm nămđã trở thành có ích lợi. Rác đã trở thành hoa. Và dù mình có pảhi khổtrong mười lăm, hai mươi hay ba mươi năm đi nữa nếu mình giác ngộ đượcrằng: ‘Trời còn để có hôm nay’ thì mình đã không có gì mất hết.Trái lại, hoa còn tươi, trăng còn sáng hơn xưa.
Có điều chi nữa mà ngờ,
‘Khách qua đường để hững hờ chàng Tiêu!220
Nghe chàng đã nói hết điều,
Hai thân thì cũng quyết theo một bài.
Anh chàng là trạng sư mà! Cả nhà về phe Kim một trăm phần trăm, bắt Kiềuphải làm đám cưới với anh chàng cho được. Sư chị ở đâu mà không tới giúpem? Mới biết tăng thân là cần lắm!
Hết lời khôn lẽ chối lời,
Cúi đầu nàng những ngắn dài thở than.
Trong nguyên lục, sau khi chấp nhận làm lễ, Kiều nói: ‘Em làm lễ như vậyđể mọi người vui thôi, nhưng em cương quyết không sống đời vợ chồng nhưthế thường. Em chỉ muốn sống với gia đình và với người yêu cũ thì em sẽsống như bạn thôi chứ sẽ không có chuyện chăn gối. Thà rằng chết chứ emkhông làm chuyện đó nữa. Em đã thoát nó rồi!’ Phải làm tròn bổn phận củamột người con, một người chị và của một người đã thề nguyền. Mình còn sốngtrong cuộc đời này nhưng lòng của mình đã là lòng của một người tu. Phậtgiáo nhập thế! Kiều bây giờ có bản lĩnh lắm! Chúng ta sẽ chứng kiến việcKiều dạy cho Kim Trọng tu. Nhờ đọc nguyên lục tôi khám phá ra những chitiết không có trong truyện Kiều bằng chữ Nôm.
Gia đình Kiều chưa hiểu Kiều. Chưa biết Kiều đã đi rất xa trên đường tutập. Kỳ này sư chị đã dạy sư em rất đàng hoàng. Bao nhiêu những đam mê,danh vọng, phiền não của Kiều đã tiêu tan. Kiều không thể nào trở về cuộcsống bụi bặm, trần tục như xưa nữa. Kiều có thể sống trong cuộc đời màkhông bị cuộc đời làm ô nhiễm. Kiều nói thật, rất rõ trong nguyên lục:‘Con chiều cha mẹ. Em chiều anh. Làm lễ thì làm để cho trọn, đẹp về phươngdiện hình thức. Nhưng em rất ham tu. Không ép em được. Một là em chết, hailà để em sống cuộc đời của người tu trong lòng gia đình này. Nếu bắt conphải làm như người khác thì con sẽ chết. Con không thấy hạnh phúc trongnếp sống đó nữa.’ ‘Ôi! Con gái nói bề ngoài như vậy thôi! Đến lúc đó thìnó sẽ làm khác!’ Ai cũng nghĩ như vậy. Nhưng sự thực, Kiều đã làm đúng nhưKiều nói.
GƯƠNG TRONG CHẲNG CHÚT BỤI TRẦN
Nhà vừa mở tiệc đoàn viên,
Hoa soi ngọn đuốc hồng chen bức là.227
Cùng nhau giao bái một nhà,
Lễ đà đủ lễ đôi là xứng đôi.
Động phòng dìu dặt chén mồi,
Bâng khuâng duyên mới ngậm ngùi tình xưa.
Những từ sen ngó đào tơ,
Mười lăm năm mới bây giờ là đây!
Từ sen ngó đào tơ là từ hồi còn trẻ, mười lăm năm về trước; bây giờlời thề mới được thực hiện. Đối với Kim Trọng và những người trong giađình, đây là một đám cưới thật sự. Nhưng đối với Kiều, đây là chiều thếgian cho người ta có một hình thức mà thôi. Kiều nhất quyết đi trên conđường thoát tục, không đi theo cuộc đời thế gian nữa.
Tình duyên ấy hợp tan này,
Bi hoan mấy nỗi đêm chầy trăng cao.
Tối hôm đó sau khi ăn tiệc, cả nhà chúc hai người có hạnh phúc rồi rútlui. Tất cả họ nghĩ rằng họ sẽ ăn nằm với nhau. Nhưng hai người đã ngồinói chuyện đến khuya.
Canh khuya bức gấm rủ thao,
Dưới đèn tỏ dạng má đào thêm xuân.
Kim Trọng nhìn lại thấy Thúy Kiều còn đẹp quá dưới ánh đèn.
Tình nhân lại gặp tình nhân,
Hoa xưa ong cũ mấy phân chung tình.
Ngày xưa Thúy Kiều đẹp mê hồn, bây giờ Kiều vẫn rất đẹp. Thúy Kiều là bônghoa ngày xưa, Kim Trọng là con ong cũ. Con ong lại muốn đi thăm bông hoa.Kim Trọng là người chưa giải thoát, vẫn muốn có liên hệ nam nữ với ThúyKiều trong đêm đó. Nghĩ rằng sau khi đã uống rượu thề bồi, chứng tỏ mìnhcó nhiều thương yêu và tình nghĩa rồi thì thế nào rồi Kiều cũng chịu.Nhưng Kiều cự tuyệt. Ở đây, cụ Nguyễn Du rất kín đáo tế nhị, không nói ranhững điều đó.
Nàng rằng: ‘Phận thiếp đã đành,
‘Có làm chi nữa cái mình bỏ đi!
‘Nghĩ chàng nghĩa cũ tình ghi,
‘Chiều lòng gọi có xướng tùy228mảy may.
‘Riêng lòng đã thẹn lắm thay,
‘Cũng đà mặt dạn mày dày khó coi!
‘Những như âu yếm vành ngoài,
‘Còn toan mở mặt với người cho qua.
‘Lại như những thói người ta,
‘Vớt hương dưới đất bẽ hoa cuối mùa.
‘Cũng là giở nhuốc bày trò,
‘Còn tình đâu nữa mà thù đấy thôi!
‘Người yêu ta xấu với người,
‘Yêu nhau thì lại bằng mười phụ nhau!
Kiều nói rằng chấp nhận cái đám cưới này, dù chỉ là đám cưới hình thức,Kiều cũng cảm thấy xấu hổ lắm rồi. Còn nếu phải làm chuyện đó thì thà Kiềuchết đi mà còn đẹp hơn. Lý do của Kiều là hai người không còn xứng đôinữa. Nếu Kiều chấp nhận làm việc đó với Kim Trọng tức là Kiều không đối xửđẹp với Kim Trọng. Cái tình của hai người sẽ mất đẹp đi và chỉ còn lại sựbẽ bàng, thù nghịch. Một lý do khác là Kiều đã tu, đã nếm được mùi tịnhlạc và thấy hạnh phúc chân thật là như thế nào rồi thì không thể trở vềchuyện đó được. Cũng như ăn chay đã từ lâu ngày mà cho mình một tô canh cáhay canh cua thì ăn làm sao được nữa!
‘Cửa nhà dầu tính về sau,
‘Thì con em nó lọ cầu chị đây.
- ‘Nếu cần phải có con nối dõi thì đã có Thúy Vân rồi, đâu có cần phảiem.’
‘Chữ trinh còn một chút này,
‘Chẳng cầm cho vững lại dày cho tan!
‘Còn nhiều ân ái chan chan,
‘Hay gì vầy cái hoa tàn mà chơi?’
- ‘Cái đẹp duy nhất còn lại của em là tấm lòng và cuộc sống tu hành. Xinanh hãy giữ gìn cho em.’
Trong lòng Kim Trọng phát sinh một niềm kính ngưỡng chưa bao giờ có đốivới Kiều. Kim Trọng nói:
Chàng rằng: ‘Gắn bó một lời,
‘Bỗng không cá nước chim trời lỡ nhau
‘Xót người lưu lạc bấy lâu,
‘Tưởng thề thốt nặng cũng đau đớn nhiều.
‘Thương nhau sinh tử đã liều,
‘Gặp nhau còn chút bấy nhiêu là tình.
- Chúng ta đã thề thốt với nhau và đã phải xa nhau! Vì thương mà liều sốngchết để tìm nhau. Gặp nhau là cũng chỉ mong được thấy nhau bình yên thôi!’
‘Chừng xuân tỏ liễu còn xanh,
‘Nghĩ rằng chưa thoát khỏi vành ái ân.
‘Gương trong chẳng chút bụi trần,
‘Một lời quyết hẳn muôn phần kính thêm!
- ‘Anh tưởng em còn trẻ thì em cũng như những người con gái khác. Nhưnganh nhận ra rằng tâm hồn em rất trong sáng, không vướng một hạt bụi nàocả. Càng nghe em nói anh càng kính phục em thêm!’
‘Bấy lâu đáy bể mò kim
‘Là nhiều vàng đá phải tìm trăng hoa?
- ‘Lâu nay anh đi tìm em là vì lời thề vàng đá chứ đâu phải là để tìmchuyện chăn gối!’ Nói rất hay! Có lẽ cũng có sự thật trong lời nói củaKim, nhưng chỉ được mấy chục phần trăm thôi. Trước đó anh ta đã ép nhưngđã bị Kiều cự tuyệt. Bây giờ phần hoa nổi lên, phần rác đi xuống.
‘Ai ngờ lại hợp một nhà,
‘Lọ là chăn gối mới ra sắt cầm!’
- ‘Đâu cần phải chăn gối với nhau mới là vợ chồng chân thật!’ Anh chàngnói triết lý! Anh chàng chấp nhận điều đó. Nếu Kim Trọng là một người vũphu thì chàng đâu đã nghe được những điều Thúy Kiều nói. Ép thì hư hết!Kim Trọng là người có khả năng nghe và chấp nhận, chuyển hóa. Chúng tacũng thấy trong Thúy Kiều có khả năng của đức Quán Thế Âm đã đi vào cuộcđời để dìu dắt người ta đi về hướng giải thoát.
Nghe lời sửa áo cài trâm,
Khấu đầu lạy tạ cao thâm nghìn trùng:
‘Thân tàn gạn đục khơi trong,
‘Là nhờ quân tử khác lòng người ta.
- ‘Chàng là người rất đặc biệt, không phải tầm thường!’ Thật ra quân tửban đầu không khác lòng người ta lắm, cũng đòi hỏi như người tavậy. Nhưng nhờ có giáo dục chàng mới được như vậy. Cái lạy này làm cho KimTrọng kẹt cứng. Cái lạy nặng nghìn cân!
Gạn đục khơi trong có nghĩa là tu tỉnh và chuyển hóa lại. Những gìxấu mình làm cho tốt, những gì đục mình làm cho trong, những gì héo mìnhlàm cho tươi. Đó là công phu tu học. Gạn đục khơi trong là như vậy. Trongchúng ta luôn luôn có rác và hoa. Chúng ta tu học để chuyển rác thành hoa.Gạn đục khơi trong là do công phu tu hành mà có. Thúy Kiều nói: Thântàn gạn đục khơi trong, Là nhờ quân tử khác lòng người ta.’ Thật rakhông phải nhờ Kim Trọng mà nhờ bản thân Thúy Kiều đã tu học, đã chuyểnhóa. Bây giờ Thúy Kiều hồi tưởng công đức cho Kim Trọng, nhưng Kim Trọngchỉ là một trong những điều kiện để giúp Kiều có thể tiếp tục được conđường tu học đó thôi. Ở đây, Kiều sử dụng ái ngữ: ‘Sở dĩ em được như vậylà nhờ anh.’ Đây là một phương tiện quyền xảo của người tu. Anh chàng chỉmới hứa thôi. Nói như vậy để anh ta giữ vững lời hứa của mình. Không quên ‘Thận chung như thận thủy’, sau cũng giữ được như trước. Cố nhiên, ‘khác lòng người ta’ tức là Kim Trọng hiểu được chí hướng của Kiềuvà tôn trọng chí hướng đó. Đây là một điều đáng khen về phía Kim Trọng.Nhưng yếu tố căn bản để làm cho ‘gạn đục khơi trong’ là cái thấy,là sự tu học của Thúy Kiều. Cái hiểu và lời hứa của Kim Trọng là một trongnhững điều kiện yểm trợ cho sự hành trì đó thôi.
‘Mấy lời tâm phúc ruột rà,
‘Tương tri dường ấy mới là tương tri!
- ‘Những lời anh vừa nói là thật từ trong tâm, trong ruột đi ra. Khôngphải là lời nói ngoại giao. Hiểu nhau như vậy mới thật là hiểu nhau. Anhđã hiểu được em rồi thì anh là người đích thật thương em.’ Sư chị khôngbiết bây giờ ở đâu nhưng nếu thấy được sư em hành xử như vậy chắc chắn sưchị mừng lắm! Công phu dạy dỗ của sư chị rất thành công.
Khi hai người bạn hiểu nhau thì gọi là bạn tương tri. Trong đạo Bụt chúngta đã học rằng có hiểu thì mới thương được. Chưa hiểu nhau thì chưa thươngnhau. Chưa hiểu nhau sâu sắc thì chưa thương nhau sâu sắc. ‘Tương tridường ấy mới là tương tri.’ Câu nói của Kiều rất phù hợp với chánhpháp. Kiều nói sự thật, không phải nói dối. Ngôn ngữ của Kiều làm cho mạnhhơn ý chí của người con trai. Kiều biết rằng người con trai đó thông mịnhnhưng có thể yếu đuối. Kim Trọng đã có nghe Kiều nói rằng làm lễ chẳng qualà để cho đẹp về hình thức thôi chứ. Kiều không muốn sống đời vợ chồngdung thường. Mọi người, trong đó có Kim Trọng, nghĩ rằng những cô gái sắpvề nhà chồng là ưa nói như vậy, kỳ thực đến lúc đó là mình tiến tới mộtbước thì các cô sẽ chấp thuận. Trong trường hợp này sự tình đã không xảyra như vậy. Vì đứng về phương diện tâm linh và kinh nghiệm sống mà xét thìThúy Kiều đã đứng vào vị trí một người thầy về mặt tu học và tâm linh. KimTrọng tìm ra sự thật rằng người con gái này không còn là người con gáimình yêu ngày xưa nữa. Người con gái ngày xưa cũng đã giữ giới: ‘Anh đừnglàm như vậy. Làm như vậy sẽ hỏng hết!’ Bây giờ chuyện lập lại lần thứ hai,Thúy Kiều lại gạt ra một lần nữa. Nhưng kỳ này không phải là Thúy Kiều giữgiới. Thúy Kiều không cần giữ giới nữa. Thúy Kiều đã có kinh nghiệm trựctiếp về sự sống, về giá trị của vật dục, dục lạc. Vì vậy Kiều đã tới trìnhđộ không cần giữ giới nữa mà giới vẫn được giữ như thường. Thúy Kiều đã ớnchuyện đó tới xương tới tủy cho nên không cần giữ giới mà giới vẫn đượcgiữ. Khác nhau ở chỗ đó. Ngày xưa chàng sinh viên tiến tới thì cô Kiều giữgiới. Bây giờ cũng chàng sinh viên đó, già hơn và làm quan rồi, đứng vềphương diện hình thức thì đã là chồng của Kiều rồi, chàng sinh viên tiếntới thì Thúy Kiều không cần giữ giới mà chàng sinh viên đó cũng không phạmgiới. Giữ giới là khi nào mình còn yếu. Khi mình giải thoát rồi thì khôngcần giữ Giới mà Giới vẫn được giữ. Vua Trần Thái Tông ngày xưa, trong sáchKhóa Hư, cũng có viết như vậy. Nói rằng khi mới tu học thì chúng ta cầnphải niệm Bụt, tụng Kinh và giữ Giới nhưng khi chúng ta đã giải thoát rồithì: ‘đâu còn Bụt để mà niệm, Kinh nào để mà tụng, Giới nào để mà trì!. Ở đây chúng ta phải hiểu như vậy. Ngày xưa Kiều đã giữ giới như một côthiếu nữ. Bây giờ Kiều đã vượt ra khỏi, đã giải thoát rồi, Kiều không giữGiới mà Giới vẫn được tôn trọng. Kiều trở thành người dạy cho Kim Trọng.Người đàn bà Đông phương rất hay, họ dạy mà không có vẻ là dạy. Vẫn có vẻnhư tuân phục người đàn ông nhưng kỳ thực trong đó họ hướng dẫn người đànông đi theo.
‘Thân tàn gạn đục khơi trong,
‘Là nhờ quân tử khác lòng người ta.
‘Mấy lời tâm phúc ruột rà,
‘Tương tri dường ấy mới là tương tri!’
Rất khéo. Càng nói thì càng buộc người con trai vào lời hứa. Chúng ta thấyKiều rất giỏi về tâm lý.
‘Chở che đùm bọc thiếu gì,
‘Trăm năm danh tiết cũng vì đêm nay!’
- ‘Từ đây trở về sau anh sẽ là người hộ pháp, che chở, đùm bọc em.’ Chởche đùm bọc là một lời khen lớn chứ không phải là thường. Trong vănchương người ta nói ơn ‘trời che đất chở’ (thiên phú địa tải.) Tráiđất chở mình và bầu trời che mình. Coi người kia như trời đất, cho ngườikia trở thành rất quan trọng. Người kia khi đã lãnh một sứ mạng như vậythì không còn có thể đi lui được nữa. Ơn che chở, lượng đùm bọc. Đùm bọclà nói về lượng. Biển có thể bao hàm được nhiều và mùa xuân có thể nuôiđược nhiều. ‘Xuân dục hải hàm chi lượng’ tức là lượng như lượng củabiển cả và của mùa xuân. Trong bản tiếng Nôm, cụ Nguyễn Du nói: ‘Khấuđầu lạy tạ cao thâm nghìn trùng.’ Trên hình thức như thế thì như lạytạ một ngưòi, người đó là người hiểu thương mình, nhưng kỳ thực là lạy tạcả Trời, Đất, mùa Xuân và Biển cả. Muốn rằng người kia đại diện cho Trời,Đất, mùa Xuân và Biển cả che chở và đùm bọc cho mình. Chúng ta thấy trítuệ cũng như sự khôn khéo của Kiều rất lớn. Và chúng ta biết Kiều đã lớnlên, trưởng thành và chín chắn trong con đường tu học. ‘Trăm năm danhtiết cũng vì đêm nay!’ Đêm nay là cái đêm mà chàng phát nguyện tu họcvà tôn trọng nếp sống tâm linh của nàng.
Trong nguyên lục, sau khi Kiều đã nói cho Kim Trọng nghe ý chí của mìnhthì Kim Trọng giật mình nói: ‘Tình của em là một thứ tình rất trinhliệt. Vậy anh đâu còn dám mơ tưởng đến thứ tình tầm thường như trước nữa.’ Cũng trong nguyên lục, Kiều làm mười bài thơ ngũ ngôn tứ tuyệt (nămchữ bốn câu) để hướng dẫn cho Kim Trọng thấy được chí hướng của mình và tỏý khuyên Kim Trọng cũng nên bắt đầu tu học. Thúy Kiều dạy Kim Trọng rất tếnhị. Kiều khuyên Kim Trọng đem hết thông mình tài trí và đức hạnh ra đểlàm quan. Kiều chia sẻ cái hay nhất của mình trong đời sống tu hành vàkhuyên Kim Trọng cũng nên thực tập để vượt thoát những vướng víu, buồn lo,khao khát trong lòng. Đây là bài thơ thứ mười của Kiều, chép trong nguyênlục:
Kim nhật trùng kiến lang
Bất phục tri hữu tử
Nguyện quân tảo định tình
Thận chung như thận thủy.
Tôi dịch:
Hôm nay gặp lại chàng
Tử sinh em đã vượt
Xin chàng sớm định tâm
Giữ gìn sau như trước.
Đưa ra mười bài thơ, Kiều nói thêm: ‘Mười bài thơ nói lên cái tình củaem.’ ‘Thử thiếp tình giả: đây là tình của em; một thứ tình rấttrong sạch, nhẹ nhàng, giải thoát. ‘Nguyện di quân tình dĩ tựu ngã’:xin anh dời tình của anh tới để gặp tình của em. Tình em là tình đã vượt,đã tới. Tình anh đang còn vướng mắc. Anh hãy định tâm lại, hãy chuyển, dờitình anh tới để gặp em. Vì em không thể nào lui được. Một con gà con saukhi đã san ra không thể nào lại chui vào trong vỏ trứng được nữa. Đó là ýcủa Kiều. Đọc nguyên lục có cái lợi là ta có thể thấy được những chi tiếtkhông có trong tác phẩm của cụ Nguyễn Du.
Đây là một người đàn bà đã khổ đau, đã tu học, đã đạt tới giác ngộ và cókhả năng giúp người đàn ông. Kim Trọng là người rất thông minh, giật mìnhthấy được rằng người đang ngồi với mình tối hôm nay là một con người hoàntoàn khác, không phải là người con gái năm xưa nữa. Mười lăm năm đã biếnnàng thành một người chín chắn, một người mà mình không thể coi thườngđược. Một người có thể dạy mình và soi sáng cho mình.
CUỐN DÂY TỪ ĐẤY VỀ SAU CŨNG CHỪA
Thoát thôi tay lại cầm tay,
Càng yêu vì nết càng say vì tình.
Thêm nến giá nối hương bình,
Cùng nhau lại chúc chén quỳnh giao hoan.
Hai bên lại uống rượu. Chúng ta biết Trạc Tuyền đã giữ giới rồi, chắc chỉuống trà thôi chứ đâu có uống rượu được. Nếu uống say thì làm sao dạy đượcngười ta!
Tình xưa lai láng khôn hàn,
Thong dong lại hỏi ngón đàn ngày xưa.
Đây là Kim Trọng, nhớ lại những kỷ niệm ngày xưa, muốn Kiều đàn cho mìnhnghe một lần nữa. ‘Tình xưa lai láng khôn hàn’ là tâm trạng của KimTrọng. Tình ngày xưa còn lai láng. Anh chàng đã hứa rồi nhưng chưa hứa đủ,phải thực tập nữa. Kiều biết rất rõ điều đó cho nên cô mới buộc anh phảitu để có thể giữ được trọn lời hứa. Tình xưa lai láng nghĩa là quákhứ vẫn còn mạnh. Khôn hàn là không thể nào ngăn chặn lại được.
Nàng rằng: ‘Vì mấy đường tơ,
‘Lầm người cho đến bây giờ mới thôi!
- ‘Anh biết không, chính vì bản đàn đó mà em đã khổ suốt đời!’ Thi ca, âmnhạc, hội họa… có thể ảnh hưởng trên đời mình rất nhiều. Nếu không cẩnthận, không chánh niệm khi thưởng thức những bản nhạc, bài thơ… mình sẽ đisâu vào sầu khổ. Lầm người là đẩy con người đi tới chỗ lầm lạc. Lầm ở đây là wrong view, cái thấy sai lầm về cuộc đời. Câu nói củaKiều có nghĩa là mình phải cẩn trọng trong khi tiêu thụ những sản phẩm củaâm nhạc hay văn học, vô tuyến truyền hình, âm nhạc… đóng một vai trò rấtlớn trong cuộc đời mình. Nếu tiêu thụ những sản phẩm đó mà không có chánhniệm thì mình sẽ khổ suốt đời. Điều này rất rõ trong thế giới của chúngta. Nếu chúng ta cho trẻ em tha hồ tiêu thụ những sản phẩm văn hóa như vôtuyến truyền hình, âm nhạc, trò chơi điện tử thì các em sẽ khổ suốt đời vìcác sản phẩm ấy có thể có rất nhiều độc tố. Bản đàn Thúy Kiều sáng tác hồinhỏ là kết quả của những hạt giống sầu khổ, đen tối, chán đời. Có thểnhững hạt giống đó đã được trao truyền lại, Thúy Kiều đã không biết đểchuyển hóa mà vẫn để nền âm nhạc đau thương đó trấn ngự đời mình và dẫnmình đi về những nẻo đường không sáng sủa.
Nàng rằng: ‘Vì mấy đường tơ,
Lầm người cho đến bây giờ mới thôi!’
Những bài mình hát hàng ngày vận vào mình và đưa mình đi theo ngả của nó.Ở Sài Gòn, vào khoảng năm 1950, bọn con nít hát nghêu ngao ngoài đường ‘Ôi ta buồn ta đi lang thang, bởi vì đâu?’ Con nít mới có sáu bảy tuổimà hát những câu như vậy thì đời của chúng đi về đâu? Chúng ta thấy ngay ởtrong giới Phật tử cũng có những bài hát rất sầu đau: ‘Ngài ra đi, từly, vợ hiền con yêu dấu…’ Nhạc rất sầu đau, không có gì phản ảnh tínhcách giải thoát của đạo Bụt hết. Những bài thơ cũng vậy. Chúng ta thấy rấtnhiều bài thơ và nhiều bài nhạc được sáng tác gần đây cho thiếu nhi mangnặng rất nhiều tính chất khổ đau. Và như vậy, không có Phật chất. Chúng tacó những bài hát như: ‘Boong Boong, Tôi là chuông đại hồng…’ hátlên thấy sảng khoái, mạnh mẽ. Còn những bài như Trái Tim Bồ Tát, tuy rằng để ca ngợi đức Hòa thượng Quảng Đức nhưng giọng rất sầu khổ; hátlên thì tát cả sẽ giống như những cây liễu rũ. Chúng ta thử nghe một vàibài rồi mới biết những bài hát đó tưới những hạt giống sầu đau trong chúngta.
‘Ăn năn thì sự đã rồi!
Nể lòng người cũ vâng lời một phen.’
- ‘Nhưng nể anh là một người bạn thân thiết nhất đời nên em sẽ vâng lờiđàn một lần nữa.’ Nhưng Kiều đã biết trước rằng lần này mình đàn thì bảnđàn sẽ khác vì tâm linh đã giải thoát rồi. Khi tâm mình đã giải thoát rồithì chạm đến cái gì là cái đó chuyển hóa. Kiều ó một đức tin rất lớn ở nơimình.
Bản nhạc Kiều sáng tác có tên là Bạc mệnh (số phận mỏng manh.) Mớicó mười sáu, mười bảy tuổi mà đã làm ra một bản nhạc tên là ‘số phậnmỏng manh’! Chúng ta thấy lối giáo dục đó, lối thưởng thức văn nghệđó, không lành mạnh. Cho nên khi thấy có một người học trò làm ra một bảnnhạc buồn thì tôi nói liền: ‘Bài này buồn con ơi! Nên làm một bài khácvui hơn.’ Chê là chỉ chê cái đó thôi chứ không chê kỹ thuật. Ở bên Mỹcó một thầy ngâm thơ rất hay nhưng có nhiều lúc thầy ngâm những bài thơbuồn quá, thầy khóc nức nở trong khi ngâm. Tôi nói: ‘Không được! Mìnhlà người tu, mình không có quyền như vậy!’ Không được đầu độc mình vàđầu độc những người xung quanh. Những bài thơ mình ngâm phải là những bàihùng tráng, có tính cách giải thoát. Khi mình đã làm cây lệ liễu rồi thìmình sẽ làm cho người xung quanh mình khóc hết. Lúc đó mình đang ‘phảntuyền truyền’ giáo lý của mình, giáo lý của giải thoát.
Trong truyện Kiều có một số đoạn thi sĩ Nguyễn Du tả Kiều đàn. Lần đầutiên là đàn cho Kim Trọng nghe khi hai người mới gặp nhau. Kim Trọng yêucầu: ‘Nghe đồn em đàn rất hay. Em đàn cho anh nghe đi! Thúy Kiều đem bảnnhạc hay nhất của mình, Bạc mệnh ra đàn:
So vần dây vũ dây văn,
Bốn dây to nhỏ theo vần cung thương.
Khúc đâu Hán Sở chiến trường,
Nghe ra tiếng sắt tiếng vàng chen nhau.
Khúc đâu Tư Mã Phượng Cầu,
Nghe ra như oán như sầu phải chăng!
Kê Khang này khúc Quảng Lăng,
Một rằng lưu thủy hai rằng hành vân.
Quá quan này khúc Chiêu Quân,
Nửa phần luyến chúa nửa phần tư gia.
Trong như tiếng hạc bay qua,
Đục như tiếng suối mới sa nửa vời.
Tiếng khoan như gió thoảng ngoài,
Tiếng mau sầm sập như trời đổ mưa.
Ngọn đèn như tỏ như mờ,
Khiến người ngồi đó cũng ngơ ngẩn sầu.
Khi tựa gối khi cúi đầu,
Khi vò chín khúc khi chau đôi mày.
Anh chàng ngồi không yên được vì bản đàn đau buồn quá đi! ‘Khi tựa gốikhi cúi đầu, Khi vò chín khúc (tức là đau ruột) khi chau đôi mày.’ Buồn quá!
Rằng: ‘Hay thì thật là hay,
‘Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào.
‘Lựa chi những bậc tiêu tao,
‘Dột lòng mình cũng nao nao lòng người?’
Kim Trọng trách Thúy Kiều tại sao lại đàn một bài buồn quá như vậy. ThúyKiều đáp”
Rằng: ‘Quen mất nết đi rồi,
‘Tẻ vui thôi cũng tính trời biết sao!
Trời trao cho mình chất đó thì mình chịu thôi!’ Mà Trời nào? Đó là hạtgiống của ông bà cha mẹ trao lại hoặc do từ giáo dục và thói quen mangtới.
Một lần khác, Kiều bị bắt buộc phải đánh đàn cho Thúc Sinh nghe; ngườibuộc Kiều là vợ cả của Thúc Sinh, Hoạn Thư:
Tiểu thư cười nói tỉnh say,
Chưa xong cuộc rượu đã bày trò chơi.
Rằng; ‘Hoa nô đủ mọi tài,
‘Bản đàn thử dạo một bài chàng nghe!’
Kiều phải đàn với tư cách của một người đầy tớ chứ không phải với tư cáchcủa người yêu như cũ:
Nàng đà tán hoán tê mê,
Vâng lời ra trước bình the vặn đàn:
Bốn dây như khóc như than,
Khiến người trên tiệc cũng tan nát lòng!
Cùng trong một tiếng tơ đồng,
Người ngoài cười nụ người trong khóc thầm.
Giọt châu lã chã khôn cầm,
Cúi đầu chàng những gạt thầm giọt Tương.
Thúc sinh ngồi trên bàn tiệc khóc nức, không thể dừng lại được. Tiếng đànKiều ai oán quá! Hoạn Thư rầy: ‘Mầy đàn cái bài gì mà dữ dội quá vậy, ácôn quá vậy! Mày làm cho chàng khóc! Đó là tội của mày! ‘Nhưng Thúy Kiềuđâu thể đàn một bài vui được! Chất nghệ thuật của nàng là chất sầu cảm.
Một lúc khác Kiều phải đàn cho một cuộc liên hoa, tổ chức bởi quan lớn HồTôn Hiến để ăn mừng thắng trận. Hồ Tôn Hiến vừa lừa và giết được Từ Hải,chồng của Kiều.
Trong quân mở tiệc hạ công,
Xôn xao tơ trúc hội đồng quân quan.
Bắt nàng thị yến dưới màn,
Dở say lại ép cung đàn nhặt tâu.
Một cung gió thảm mưa sầu,
Bốn dây nhỏ máu năm đầu ngón tay.
Ve ngâm vượn hót nào tày,
Lọt tai Hồ cũng nhăn mày rơi châu.
Cũng bài đó. Một cung đàn mà làm cho gió phải tủi, mưa phải sầu. Tiếng đànlâm ly ai oán như có máu chày trên ngón tay người đàn. Con ve mùa hè thankhóc cũng không buồn như vậy. Con vượn trong rừng sâu kêu thương khi conchết cũng không đau khổ đến thế. Ai ngồi trong tiệc cũng phải khóc, kể cảngười anh hùng chiến thắng là Hồ Tôn Hiến. Tâm trạng của Kiều luc sđó làtâm trạng đua khổ cùng cực.
Hỏi rằng: ‘Này khúc ở đâu?
‘Nghe ra muôn oán nghìn sầu lắm thay!’
Thưa rằng: ‘Bạc mệnh khúc này,
‘Phổ vào tay ấy những ngày còn thơ.
‘Cung cầm lựa những ngày xưa,
‘Mà gương bạc mệnh bây giờ là đây!’
- ‘Ngày xưa đã chọn loại âm nhạc đó. Bây giờ kết quả là đây. Quan lớn nhìnvào thì thấy!’ Nhưng đau khổ chỉ cho Thúy Kiều biết là mình đã đi lầmđường trong sự thưởng thức âm nhạc, nghệ thuật. Vì vậy bây giờ Thúy Kiềunói một cách rất rõ ràng với Kim Trọng:
Nàng rằng: ‘Vì mấy đường tơ,
Lầm người cho đến bây giờ mới thôi!
‘Ăn năn thì sự đã rồi!
‘Nể lòng người cũng vâng lời một phen.’
Và bây giờ cụ Nguyễn Du tả Thúy Kiều đàn cho Kim Trọng nghe sau mười lămnăm gặp lại. Lần này, tiếng đàn của Thúy Kiều không còn như ngày xưa vìtâm Kiều đã giải thoát:
Phím đàn dìu dặt tay tiên,
Khói trầm cao thấp tiếng huyền gần xa.
Khúc đâu đầm ấm dương hòa,
Ấy là hồ điệp hay là Trang Sinh?229
Khúc đâu êm ái xuân tình,
Ấy hồn Thục đế hay mình đỗ quyên.230
Trong sao châu nhỏ duyền quyên,231
Ấm sao hạt ngọc Lam Điền mới đông.232
Khúc nhạc nghe đầm ấm, khoan hòa như ánh dương. Nhàn nhã, xuất thế nhưTrang Sinh hóa bướm.Trong như hạt ngọc trai phản chiếu ánh trăng soi trênvùng bể. Ấm như một hạt ngọc ở Lam Điền vừa mới đông lại. Đây là nhữnghình ảnh tả sự ấm áp, trong trẻo, tươi xuân của bản đàn. Không có chấtliệu đau khổ ngày xưa nữa vì tâm của người đánh đàn đã được chuyển hóa.
Lọt tai nghe suốt năm cung,
Tiếng nào là chẳng não nùng xôn xao.
Kim Trọng nghe bản nhạc rất ngạc nhiên:
Chàng rằng: ‘Phổ ấy tay nào,
‘Xưa sao sầu thảm nay sao vui vầy?
‘Tẻ vui hỏi tại lòng này,
‘Hay là khổ tận tới ngày cam lai?’
Vui khổ là tại nhận thức của mình hay là vì mình hết cái đắng (khổ) thì tựnhiên cái ngọt (cam), cái vui đến? Đó là câu nói triết lý của chàng KimTrọng. Anh chàng bắt đầu thấm giáo lý Duy Tâm. Buồn hay vui đều là do tâm.
Câu trả lời của Thúy Kiều càng làm rõ hơn điều Kiều đã tuyên bố trước đóvề vấn đề thưởng thức văn nghệ.
Nàng rằng: ‘Vì chút nghề chơi,
‘Đoạn trường tiếng ấy hại người bấy lâu!
‘Một phen tri kỷ cùng nhau,
‘Cuốn dây từ đấy về sau cũng chừa.’
Vì ham chơi nhạc sầu khổ mà tiếng nhạc đoạn trường (đứt ruột) đã hại mìnhbiết bao nhiêu năm tháng. Cứ ngồi mà ủ rũ hát những bài Nam Ai, NamBình, Tiếng Xưa, Đêm tàn bến Ngự… và sáu câu vọng cổ thì dântộc có thể vươn lên được hay không? Tuy rằng trong đó có chút ít quốc hồnquốc túy thật nhưng đó chỉ là những đau thương của dân tộc được ghi chéplại. Nếu chúng ta cứ tiếp tục hát mỗi ngày những bài hát sầu đau thúi ruộtnhư vậy thì chắc có lẽ ai cũng thành Thúy Kiều hết!
Bây giờ chúng ta dã hiểu nhau, đã thấy được sự thật rồi thì xin vĩnh biệtcái loại âm nhạc đứt ruột từ đây. Vì nếu chúng ta cứ tiếp tục thì con cháuchúng ta sẽ bị ảnh hưởng. ‘Cuốn dây từ đấy về sau cũng chừa.’ Đâylà quyết đinh của Thúy Kiều. Thúy Kiều đã cảm thấy được sự thật của giớithứ năm và muốn con cháu mình sau này sẽ không vướng vào đó nữa.
Chuyện trò chưa chạn tóc tơ,
Gà đà gáy sáng trời vừa rạng đông.
Tình riêng chàng lại nói sòng,
Một nhà ai cũng lạ lùng khen lao.
Trong nguyên lục, Kim Trọng chỉ nói cho Thúy Vân nghe thôi nhưng Thúy Vânđem ra nói huỵch toẹt với gia đình.
Cho hay thục nữ chí cao,
Phải người sớm mận tối đào như ai?
Hai tình vẹn vẽ hòa hai,
Chẳng trong chăn gối cũng ngoài cầm thơ.
Khi chén rượu khi cuộc cờ,
Khi xem hoa nở khi chờ trăng lên.
Ba sinh đã phỉ mười nguyền,
Duyên đôi lứa cũng là duyên bạn bầy.
----o0o---
Thông tin bình chọn
Thơ - Văn mới cập nhật
Tìm kiếm thông tin
Lời ngỏ