Chánh niệm là nẻo thoát.
Trong báo Giác Ngộ vừa rồicó bài của một bà Phật tử vào khoảng bảy mươi tuổi, ở Huế. Bà kể chuyệnhồi người Pháp trở lại Việt Nam (khoảng năm 1946, 1947) bà tham gia khángchiến, bị bắt, ở tù. Bị giam chung với bà có rất nhiều phụ nữ từ hai mươitới ba mươi tuổi. Ngày đầu tiên bà cũng có tâm trạng giống hệt những ngườinữ tù khác. Đêm đó, trong khi mọi người thầm thì tâm sự thì bà quay mặtvào góc tường khóc. Khóc một hồi thì thấy có một bàn tay để trên vai. Mộtthiếu nữ hai mươi tuổi cho bà một miếng kẹo mè xửng, nói: ‘Chị đừngkhóc nữa. Để dành sức. Con đường còn dài. Em đã bị tra điện tới năm mươimấy lần rồi nhưng em vẫn còn sống sót được.’ Bà cảm thấy rất an ủi khigặp cô thiếu nữ đó. Sau đó bà được phóng thích. Cô thiếu nữ vẫn ở tù (từ1948), cho đến năm 1954 mới được trao đổi tập kết ra Bắc. Từ đó về sau bàkhông gặp cô nữa. Bà kể sau khi bà được phóng thích, có bữa mấy cô tù nhânđược phép đi ra giặt đồ và làm việc gì đó, họ ghé tới thăm bà. Bà đã cóthể gửi tặng cho cô thiếu nữ đó, tên là Liễu, một số tiền nhỏ. Bây giờ,năm 1993, ngồi trong một am lá nhìn ra ngoài và nhớ tới chuyện xảy ra bốnmươi mốt năm về trước, bà nói: Không biết bây giờ Liễu còn sống hay không.Bà muốn nói với Liễu là có hai sự giam hãm. Một là sự giam hãm hình thứcvà hai là sự giam hãm tinh thần. Khi được phóng thích, ra khỏi tù thì mìnhcó thể được gọi là tự do. Nhưng nhìn trong nhãn quan của Phật pháp thìmình chưa bao giờ có tự do cả. Đây là lời bà viết: ‘Ra khỏi tù tội có thểtạm nói là tự do. Nhưng kiểm điểm lại gần cuộc sống khi chưa đến với Phậtpháp thì có lúc nào ta thật sự tự do đâu! Tuy vẫn ăn, vẫn mặc, vẫn đi, vẫnđứng, lên xe, xuống ngựa… mà ta không ý thức được rằng mình đang ăn, đangmặc, đang đi, đang đứng, đang lên xe, xuống ngựa… Cứ để cho cái ngã chấpvà kiến chấp hành hạ trói buộc thì có khác gì mình đang ở trong tù?’ Ở tùtrong cái thất niệm. Mình bị mạng lưới của nhân quả kéo theo. Mình khôngcó một chút tự do nào cả. Dầu đã được thả khỏi tù, có quyền đi chợ, vàobếp, ra bờ sông… làm đủ mọi thứ nhưng mình vẫn vâng theo mạng lưới củanhân quả. Nó đẩy mình đi tới đâu thì mình đi tới đó thôi. Mình thật sựkhông có tự do. Ta hãy đọc lại lời bà viết: ‘Tuy vẫn ăn, vẫn mặc, vẫndi, vẫn đứng, lên xe, xuống ngựa… mà ta không ý thức được rằng mình đangăn, đang mặc, đang đi, đang đứng, đang lên xe, xuống ngựa… Cứ để cho cáingã chấp và ngã kiến hành hạ và trói buộc thì có khác gì mình đang ở tù.’ Ngã chấp, kiến chấp đó là ma đưa lối, quỷ dẫn đường trong truyện Kiều.Hoàn toàn sống như là một nạn nhân của những tập khí từ trước, nhữngnghiệp cũ. Bà ta viết: ‘Nếu chúng ta hiểu rằng sự sống nằm trong giâyphút hiện tại, trong sự thức tỉnh, tiếp xúc với thực tại và biết tiếp tụcnuôi dưỡng ý thức tiếp xúc đó là chúng ta đã được tự do.’ Theo ý bà,khi mình sống có chánh niệm, đi biết là đi, đứng biết là đứng, ngồi biếtlà ngồi, nằm biết là nằm… thì lúc đó mình bắt đầu nắm được giềng mối củatự do. Còn nếu không thì ta vẫn còn đang đi theo sự chỉ dẫn và sai sử củatà dục, tà kiến, kiếp chấp và ngã chấp. Đó là những kiết sử (samyojana),còn gọi là nội kết. Những cái đó đã có sẵn trong lòng mình (nội) kết tạithành một khối (kết) và sai sử mình làm cái này cái khác. Mình đâu có tựdo! Mình ưa cái đó, ghét cái kia là vì những ưa ghét đó đã được quyết địnhsẵn trong tâm thức mình rồi. Tất cả đều do nội kết của mình sai sử. Giâyphút bắt đầu nắm lấy chánh niệm, đi thì biết mình đi, đứng thì biết mìnhđứng… lúc đó mình bắt đầu có một chút tự do. ‘Ồ, tôi đang ăn ớt và tôibiết rằng tôi đang ăn ớt. Dầu biết rằng ăn ớt không tốt cho ruột của tôimà tôi vẫn ăn.’ Như vậy, tuy mình đang còn yếu mà mình đã có một chút tựdo rồi. Chút tự do này là chánh niệm. Nếu cứ nắm lấy chánh niệm đó mà đitới thì một ngày kia mình sẽ không nói: ‘Cho tôi xin một viên thuốc độc!’nữa. Tác giả những câu này chứng tỏ đã tiếp xúc với pháp môn hành trì củachúng ta: ‘Nếu chúng ta hiểu rằng sự sống nằm trong giây phút hiện tại,trong sự thức tỉnh, tiếp xúc với thực tại và biết tiếp tục sự nuôi dưỡng ýthức tiếp xúc đó là chúng ta đã được tự do.’ Một người đã ở tù, đã đượcphóng thích và đã thấy rằng trước khi mình hiểu được Phật pháp thì tuyrằng mình có tự do nhưng kỳ thực mình không có tự do gì cả. Mình hoàn toànvâng theo những sai sử của những nội kết, những cộng nghiệp và biệtnghiệp. Những biệt nghiệp và cộng nghiệp đó có thể được diễn tả bằng mộtví dụ sau đây: Chúng ta chịu ảnh hưởng của đám đông. Nếu chúng ta ngồi đóvới tư cách của một cá nhân thì chúng ta không có cảm xúc đó. Nhưng nếungồi đó chung với một số người thì chúng ta sẽ có cảm xúc đó. Một điềuThầy ta nói riêng với ta có thể không có hiệu quả. Nhưng cũng một điều đóThầy ta nói trong một đám đông thì lại có hiệu quả. Đó là biệt nghiệp vàcộng nghiệp. Có những lúc ta bị cộng nghiệp kéo theo. Vì mọi người như vậynên ta cũng như vậy. Nhưng nếu đứng một mình thì chưa chắc ta đã ồ ạt đitheo cái đó. Đôi khi mình thấy nhiều người nghĩ như vậy thành ra mình cũngnghĩ như vậy, còn nếu một mình thì chưa chắc mình đã nghĩ như vậy. Trongsuy nghĩ, trong sự đáp ứng lại với một biến cố nào đó đều có hai phần:biệt nghiệp và cộng nghiệp. Hai hình thức của nghiệp đó đã được ghép sẵntrong nội kết của chúng ta. Nội kết riêng và nội kết chung. Quan điểm củachúng ta về đẹp, về xấu cũng có cộng nghiệp và biệt nghiệp. Mình rời ViệtNam trong lúc các cô thiếu nữ áo dài rất dài (maxi), mình có thể mang hìnhảnh đẹp đó cho đến khi về. Mười năm sau về lại, mình thấy không có cô nàomặc áo dài hết. Các cô mặc áo dài ngắn cũn cỡn (mini) và mình thấy tại saomà nó xấu như vậy? Chúng ta đã có một ý niệm về cái đẹp ăn sâu trong tâmrồi, so sánh ý niệm đó với thực tại bây giờ thì chúng ta thấy rằng mặc áodài mini không đẹp. Nhưng không biết tại sao Sài Gòn kỳ này sa sút nhưvậy? Chúng ta đã có một ý niệm về cái đẹp ăn sâu trong nội tâm rồi, sosánh ý niệm đó với thực tại bây giờ thì chúng ta thấy rằng mặc áo dài minikhông đẹp. Nhưng không biết tại sao ở lại Sài Gòn độ vài ba tháng thì talại bắt đầu thấy cái áo dài mini đẹp! Đó là ảnh hưởng của cộng nghiệp.Quan niệm về Chân, Thiện, Mỹ của chúng ta nhiều khi bị ảnh hưởng quan niệmChân, Thiện, Mỹ của đám đông quần chúng. Biệt nghiệp và cộng nghiệp nằmtrong nội kết (kết sử) của chúng ta. nếu chúng ta sống ‘bình thường’,nghĩa là sống không chánh niệm thì khi đi, đứng, nói, cười, làm việc, ănuống… chúng ta chỉ theo nghiệp mà đi thôi. Chúng ta không có một chút tựdo nào cả, hoàn toàn đi theo định mệnh. Chỉ trừ khi nào có một Giác Duyênxuất hiện, chỉ trừ khi nào có một tia sáng của cây Bồ Đề chiếu tới chạmvào người ta. Cố nhiên, tia sáng đó cũng là định mệnh. Tia sáng đó tới vớitất cả mọi người nhưng chính lúc đó mình chạm được mà người khác khôngchạm được. Cũng trong một bài pháp thoại mà có người bừng tỉnh trong khinghe, có người không bừng tỉnh trong khi nghe. Chưa tỉnh là tại vì chưachín, những điều kiện của sự tỉnh thức chưa có. Giác Duyên chưa thực sự cómặt.
Tu hành có nghĩa là phát khởi chánh niệm. Đi thì biết là đi, đứng thì biếtlà đứng, khổ thì biết rằng đang khổ. Tuy rằng đang khổ nhưng đã bắt đầuthấy được, bắt đầu mình là mình, mình có cái nhân cách của mình, mình bắtđầu có chút ít tự do.
Không có hạnh phúc chân chính nào mà không được thiết lập trên tự do. Nếukhông có tự do thì không thật sự có hạnh phúc. Tự do chỉ có được khi mìnhchống lại được với định mệnh. Địch lại với định mệnh, chọc thủng được mạnglưới của nhân quả, là chỉ khi nào mình có chánh niệm mà thôi. Ngồi thiền,đi thiền hành, bước những bước chậm rãi, thảnh thơi, mà chủ được chínhmình. Lúc khóc biết mình khóc, lúc buồn biết mình buồn. Chánh niệm chiếuvào chứng tỏ rằng mình bắt đầu có một ít tự do.Cái tự do đó, ban đầu ítlắm, mong manh như sợi chỉ. Nhưng nếu mình thực tập thì sợi chỉ đó càngngày càng chắc, càng lớn. Ban đầu cái khoảng trống để cho mình có thể sửdụng chủ quyền rất hẹp. Giống như anh chàng sắp nổi khùng, không có bàntay của Giác Duyên cầm lấy và nắm chặt thì anh chàng đã bùng nổ lên rồi.Anh chàng rất yếu đuối. Cơ hội để thành công rất nhỏ lúc ban đầu. Nhưngkhông thể có con đường nào khác hơn là đi thì phải biết đi, đứng thì phảibiết mình đang đứng, uống nước thì phải biết mình đang uống nước. Đangbuồn thì biết mình đang buồn, đang khổ thì biết mình đang khổ. Đang tự làmmình buồn thì biết mình đang tự làm mình buồn. Chánh niệm đó là ánh sángcủa tự do.
Thiên hạ nói tới tự do, tranh đấu cho tự do; chẳng qua chỉ là những tự dovề xã hội, kinh tế, này kia kia nọ mà thôi. Nhưng dầu có được những tự dođó người ta vẫn đau khổ như thường. Họ có hộ chiếu (passport), muốn đi đâucũng được nhưng họ không đi đâu hết; họ tự tử. Tự do đó họ đâu có sử dụngđược! Trong khi đó, một người trong trại học tập cải tạo, đang ở tù màbiết thiền hành, thiền tọa, quán chiếu, tiếp xúc với những mầu nhiệm củasự sống thì người đó có tự do, có hạnh phúc hơn những người kia.
Đứng về phương diện thực tập giáo lý mà xét thì tất cả chúng ta đều đangbị tóm trong cái lưới Nhân Quả, Định Mệnh. Con đường duy nhất để thoátkhỏi mạng lưới ấy là Chánh Niệm. Chánh niệm có thể do những điều kiện củasự tỉnh thức đưa tới. Chúng ta có thể làm được gì để nuôi dưỡng khả năngvà cơ hội đó? Đó là nương tựa Tăng. Nương tựa Tăng tức là biết rằng tăngthân là môi trường duy nhất có thể giúp ta nuôi dưỡng chánh niệm đó. Nếuchánh niệm đó mà tắt đi thì muôn ngàn đời ta sẽ giam hãm mình trong mạnglưới của Nhân Quả và Định Mệnh. Làm sao để tiếp xúc được với Giác Duyên đólà việc quan trọng nhất! Ban đầu, ở bên cạnh Giác Duyên, ta có thể rất đaukhổ. Ở ‘những chốn thong dong’ ta vẫn ‘Ở không yên ổn ngồi khôngvững vàng.’ Nhưng phải nắm lấy tay Giác Duyên nắm lấy hoàn cảnh thuậnlợi đó. Rồi một hồi nào đó ta bắt đầu có một chút tự do, một điểm tự do.Và nếu nắm lấy điểm tự do đó mà đi tới thì tự do đó sẽ lớn lên, bằng hộtbắp, rồi từ từ bằng hột điều… Chỉ có cách đó thôi. Lúc đó con người mới cókhông gian. Không gian thênh thang. Có không gian thì mới sống hạnh phúcđược.
Mỗi quý vị, các sư cô, cac sư chú và các thầy đi thiền hành hoặc ngồithiền thì đừng nghĩ rằng mình bắt buộc phải đi thiền hành, phải ngồithiền. Đó là cơ hội duy nhất để mình làm con người tự do, để sống như mộtngười tự do. Nếu trong khi di thiền hành mà ta bước những bước chân khôngchánh niệm thì tức là ta không tha thiết đến tự do của mình. Ta không thấysự quý giá của không gian. Con người sống không có không gian thì conngười đó là một kẻ nô lệ. Chánh niệm,. cũng như bất cứ một sinh vật nàokhác, phải được nuôi dưỡng. Nếu Thúy Kiều, nếu sư em mà không có tăng thânnuôi dưỡng, không tạo lập những điều kiện của tăng thân thì vốn liếng củachánh niệm của hạnh phúc đã đạt được sẽ biến mất từ từ. Sự thiết lập liênhệ với sư chị rất quan trọng. Sư chị phải có đó sư em mới có thể đi xađược. Sư chị có đó dưới mọi hình thức chứ không phải chỉ với hình thức củamột ni cô trong chùa mà thôi. Dựng tăng (sangha building) là một côngtrình tiếp nối Bụt, làm cho những con người mất đi tự do có một cơ hội.Tiếp xúc được với một Tăng thân tu học là có một cơ hội để giải thoát rakhỏi biển khổ trầm luân.
Thuyết Định Mệnh, dù muốn hay không, vẫn đè nặng trên tâm tư mình. Nhiềukhi mình thấy bất lực. Tất cả đều như được sắp đặt hết rồi và mình chỉ cóvâng theo thôi! Khổ là tại số mình như vậy, ráng chịu! Trong trường hợpKiều, người ta nói có một vài cố gắng, một vài thiện nhân dẫn đến một giaiđoạn khác của đời sống. Chúng ta tự an ủi: ‘Số mệnh như vậy rồi!’ nhưngchúng ta phải thấy rõ rằng con người có đóng một vai trò nào đó. Nếu ‘Sốmạng như vậy rồi!’ mà chúng ta còn buông thả nữa thì hoàn toàn sẽ không cómột nẻo thoát. Ta phải quyết định! Không có gì nhiều, chỉ chánh niệm thôi!Tự do là thấy được những gì đang xảy ra. Nhận diện được những con ma, conquỷ đang đưa đường dẫn lối mình. Chỉ chừng đó thôi là ta đã có thể bắt đầunuôi dưỡng tự do của mình.
Thuyết Định Mệnh đã được công kích. Bao nhiêu người muốn có tự do. Nhưngnhững người muốn có tự do, chống lại Định Mệnh kia không có phương pháp cụthể nào cả. họ chỉ muốn chống lại thuyết Định Mệnh đang đè nặng trên conngười. Và họ chỉ dùng những lý luận để chống lại, để nói rằng con người cótự do mà thôi. Nhưng họ không có những phương pháp cụ thể để có thể đi tớitự do thực sự. Trong đạo Bụt, tự do bắt đầu bằng chánh niệm. Bắt đầu bằngchánh niệm rất nhỏ. Trầm trầy trầm trật. Nhưng một ngày nào đó nó sẽ trởthành một hạt giống tốt. Và chánh niệm đó sẽ cho mình không gian, từ từlớn lên. Trong Thánh Kinh nói rằng hạt giống tuy nhỏ nhưng trồng xuống thìsẽ trở thành cây lớn, chim chóc có thể bay về trên cây đó mà nương tựa.Chánh niệm cũng vậy. Chánh niệm trong đạo Bụt là Phật sẽ thành, là Phật.Nếu tiếp xúc được với chánh niệm trong bản thân mình thì ta có thể tiếpxúc được với Bụt trong mình. Đó là một Giác Duyên, một điều kiện của sựtỉnh thức.
Thông tin bình chọn
Thơ - Văn mới cập nhật
Tìm kiếm thông tin
Lời ngỏ