Bạn không thẩm định giá trị của nó qua “hiện tượng” mà thẩm định trên giá trị tinh thần rồi.

Điều này sẽ nghiệm rõ khi đến tham quan những nơi gọi là di tích. Chiếc lư đồng sứt quai kia không có gì đặc sắc, nhưng nếu đọc ngày ghi trên lư để biết rằng nó có mặt từ đời nhà Lý- chứng nhân của một dòng lịch trải dài, thì cái nhìn sẽ khác. Những mảnh sành, không thể bán ve chai được, nhưng nó đã ngự trị trong tủ kính được bảo vệ cẩn mật kia, nói lên rằng, tuổi thọ của nó vượt xa tuổi người đang đứng xem. Tên Óc Eo tôi mới được biết từ những “mảnh ve chai” này.

Biển xanh hóa nương dâu, mảnh đất tôi đứng đây đã biết bao thay đổi, ngọn núi còn kia như một nhân chứng im lặng, gói trong lòng nó biết bao câu chuyện về những gì đã xảy ra. Rồi vùi trong quên lãng của đổ nát. Đất Hội An, muôn lời muốn nói gói trong từng viên đá rêu xanh, trong những gì còn sót lại. Trên dòng sông này, nước đã trôi chảy rồi, những con nước tôi thấy đây đâu phải là dòng nước ngày xưa đưa những bước chân người lần đầu đến.

Tôi không đi tìm quá khứ, nhưng qua những điều này chỉ nhắc rằng, những người đang cười với tôi đây, đã từng là thân thiết với tôi, những người tôi đang bực dọc không muốn nhìn mặt đây, cũng là đã từng thân thiết với tôi. Tất cả đâu có xa lạ, mà nay tôi lại quá rạch ròi thân sơ.

Hữu tình và vô tình. Chúng tôi vẫn phân vân với câu “vô tình thành Phật đạo”. Hữu tình thì chắc chắn rồi, nhưng vật vô tình kia thì sao, mảnh vỡ vô tình kia thì sao.

Có một chuyện, tôi gặp trong lần tạm trú nơi mái nhà tranh. Đám hoa vàng được phá bỏ để chuẩn bị gieo trồng chi đó, tôi đi dạo qua, thấy còn sót lại vài hoa sao nhái (tôi nghĩ sao nháy thì đúng hơn, vì trong gió nhìn nó nhấp nháy), tôi hái hết gom lại định đem vào cúng Phật, gieo duyên cho nó, ít nhất cũng diện kiến được Phật trước khi biến mất khỏi mặt đất, một cơ hội ít có để gặp Phật, nó quá mau tàn nên ít khi nào được cúng Phật. Nó mau tàn, tôi biết thế, chỉ cần đến chiều là sẽ tàn héo ngay. Nhưng lát nữa có buỗi lễ sám hối, nó sẽ được nghe những lời thiết tha, biết đâu là nhân duyên tao ngộ. Khi tôi vừa quay đi, thì nghe có một tiếng nhỏ nhẹ phía sau lưng, “còn em nữa!”, tôi giật mình quay phắt lại, không có ai, ai đã thốt lời đó! Ánh mắt tìm kiếm dừng lại trên đóa hoa nhỏ bé sót lại, một đóa duy nhất, nó nhỏ bé quá nên lúc nãy tôi không thấy. Chẳng lẽ đóa hoa này nói ư! Tôi không dám tin, nhưng quanh đây còn ai ngoài đóa hoa nhỏ này. Tôi trân trọng cúi xuống hái nó, gộp chung vào bó hoa.

Buổi trưa, tôi đi ngang qua bình hoa, nhìn thấy nó, dường như đóa hoa nhỏ đang mỉm cười. Chợt nhiên câu “tình dữ vô tình tề thành Phật đạo” nhảy ra trong tâm. Tôi cảm động. Mỗi vật đều có linh hồn, một mảnh vỡ còn có linh hồn, nữa là đóa hoa này.

Mười năm đi qua từ ngày ấy, nhưng đóa hoa nhỏ kia vẫn còn là một nhắc nhở.

Nam Kha