Bạn,

Hôm qua bạn bảo với tôi, “nếu viết tiểu luận không có trích dẫn thầy sẽ bảo bạn viết tản văn”. Bạn cười sau câu nói đó, tôi cũng cười.

Hiểu vấn đề, mọi chuyện không có gì. Không hiểu được, sự hiểu lầm trong tâm mỗi người tăng trưởng. Không muốn xa, bước chia xa vẫn từ từ bước đến.

Và dĩ nhiên tôi chưa muốn để hiểu lầm trong tâm chúng ta, khi chúng ta luôn muốn duy trì tình bạn này, với mọi điều quá sai khác.

Bạn quí‎ trọng sự nhận định của tôi trên những vấn đề bạn đang học, tuy chưa có căn cứ, nhưng bạn thầm nhận lời tôi nói không xa những gì bạn đang muốn nói, những điều bạn chưa có thời giờ để thấy rõ như thế.

Tôi quí trọng sự hiểu biết của bạn, khi tôi chưa có cơ hội được lật những quyển sách dầy cộm để đọc và ghi những lời trích dẫn, bảo đảm những gì mình nói mình hiểu không xa lời Phật dạy. Nghĩa là mình vẫn đi đúng đường!

Tôi và bạn đang ngồi trước nhau, nhìn nhau và mỉm cười với nhau, đôi khi có thể chỉ qua những biểu tượng nói lên tâm mình.

Bạn, điều tôi muốn hôm nay là, khi chúng ta cùng chung một môi trường, chỉ nói cho nhau nghe, thì mọi điều cần chứng minh không cần lắm. Như tôi và bạn cùng đang học một quyển sách, tôi sẽ bảo, Phật dạy rằng “Trong các pháp, tâm dẫn đầu, tâm là chủ …”, tôi không cần nói rằng phẩm Song Yếu kinh Pháp cú, bởi chúng ta đang cùng một mạch nhìn và hiểu. Sự giảng giải và nhận định trên câu đó có thể sai khác, nhưng câu chủ dẫn vẫn thế cho mọi tầm nhìn. Biết bao giảng sư giảng bản Pháp Cú, và mãi về sau cũng thế, mỗi người sẽ trên một nền tảng chung mà khai triển.

Nhưng vì sao, khi bảo bạn cần ghi rõ rằng, phẩm 1- Song yếu, kinh Lời Phật dạy- HT Thiện Siêu, nếu bạn đang sử dụng lời dịch này. Nếu bạn tự dịch từ bản Hán, bạn cần phải nói Kinh Pháp Cú nằm ở đâu trong Đại tạng kinh. Chỉ vì rằng, người cầm bản văn này đọc, không phải là tôi với bạn mà những người bạn xa hơn, chưa từng biết bản kinh Pháp Cú, thì đây là cơ hội cho họ tìm ra cả quyển kinh đó để đọc, nhờ qua vài câu trích dẫn có ghi nguồn.

Ngày tôi mới học đạo, đọc trong quyển Đức Phật và Phật pháp của Phạm Kim Khánh dịch, rất thích những câu pháp cú. Nhờ vậy tôi tìm kinh Pháp cú để đọc. Về sau đọc Lịch sử Trung Quốc của HT Thanh Kiểm có nói đến Cao tăng truyện, ba chữ Cao Tăng truyện được giữ mãi trong lòng, quyết tìm đọc, nhưng biết tìm đâu, sau này khi Đại Tạng Kinh có nhiều tại Việt Nam, tôi mới mượn được để photo phần Cao tăng truyện ra.

Kể dài dòng như thế để hiểu vì sao chúng ta nên ghi chú những gì trích dẫn để tìm lại nguồn gốc toàn bộ chính văn.

Một tâm tình đơn giản để nói về những trích dẫn cần ghi chú nguồn gốc. Nghe thân thiện hơn cho tôi và bạn.

Nếu tôi cùng bạn đang đọc một chương trong Bích Nham chẳng hạn, tôi sẽ không cần nói nhiều rằng Vân Môn đã nói thế trong tắc…, bạn cũng hiểu điều chúng ta đang trao đổi, nhưng rồi các bạn khác chưa có trong tay bản này thì cần tôi và bạn ghi chú thêm, đó là tắc mấy, trong tác phẩm nào Bích Nham hay Thung Dung, ở Tục Tạng hay Đại Tạng…

Cái giá trị tương đối nằm ở chỗ chúng ta cần nói rõ bởi chúng ta chưa đang cầm trong tay chung một tác phẩm đang nhắc đến.

Có lần bạn nói với tôi, “đọc một tác phẩm thấy dẫn những sách đã đọc nhiều quá, không biết có thực sự đọc hết không”. Tôi trả lời, “cũng có thể đọc hết, cũng có thể chỉ lướt sơ qua, và tìm thấy một đoạn mình cần trích dẫn là đủ rồi”. Chúng ta thường không đọc kỹ một số sách đồ sộ, đọc lướt qua, và một vài quyển tâm đắc là còn được đọc lại nhiều lần. Ngoài ra thì số sách còn lại chỉ như một thư viện giúp ta khi cần có thể biết những sách liên quan mà tra cứu cho đỡ mất thời giờ tìm những gì liên quan đến chủ đề mình đang cần.

Nói thế với bạn để chúng ta hiểu rằng, không phải mình cho rằng những gì mình viết giá trị hơn những gì không ghi nguồn trích dẫn, như mình hay nghe nói thế. Hãy thân thiết với bạn bè hơn với ‎‎ý nghĩ rằng giúp nhau hiểu nhiều hơn những gì quá hạn chế trong chương trình đang học hay đang đọc.

Tuệ Thạnh